Nhà gỗ và nhà khung nghỉ dưỡng quanh hồ Tà Đùng thường do ba nhóm người dựng: thợ mộc và thợ xây địa phương, đội thợ từ các vùng khác lên làm theo công trình, và xưởng làm sẵn cấu kiện ở nơi khác rồi chở lên lắp. Gỗ dùng phải có nguồn gốc hợp pháp, nhất là ở vùng giáp rừng đặc dụng. Với người ở, tay nghề của người làm nhà hiện ra ở những chỗ nhỏ: mối ghép ván, cửa đóng có khít không, sàn có kêu không, mái có dột không.
Khi ở trong một căn nhà gỗ, người ta ít nghĩ về người đã dựng nó. Nhưng chính người thợ quyết định căn nhà ấm hay lùa gió, êm hay kêu cót két, bền qua mùa mưa hay xuống cấp sau một năm. Bài này nói về nghề làm nhà nghỉ quanh hồ ở mức chung, không nêu tên đơn vị nào, và gợi ý những chỗ người ở có thể nhìn để hiểu căn nhà mình đang ở.
Ai dựng những căn nhà nghỉ quanh hồ
Nhóm đầu tiên là thợ địa phương. Ở vùng nông nghiệp như Tà Đùng, nhiều người làm thợ theo mùa: mùa vụ thì làm vườn, ngoài vụ thì đi làm thợ xây, thợ mộc. Họ quen đất, quen thời tiết, biết chỗ nào hay đọng nước, hướng nào hay gió. Những căn nhà nhỏ, nhà vườn, nhà chủ thường do họ làm.
Nhóm thứ hai là đội thợ từ nơi khác, theo công trình. Khi một cơ sở lưu trú đầu tư bài bản, chủ đầu tư hay thuê đội thợ chuyên làm nhà gỗ, nhà khung, có khi từ các tỉnh có nghề mộc lâu đời. Đội thợ lên ở tại công trình vài tuần, vài tháng, làm xong thì đi. Họ mang theo kỹ thuật và kiểu dáng của nơi họ làm quen.
Nhóm thứ ba là xưởng làm sẵn. Nhà khung thép tiền chế, nhà gỗ lắp ghép, container cải tạo thường được gia công phần lớn ở xưởng, chở lên công trình chỉ để lắp. Cách này giảm thời gian thi công trên đồi, tránh được mùa mưa, nhưng chất lượng phụ thuộc vào xưởng và vào khâu lắp tại chỗ.
Trong danh bạ doanh nghiệp của trang, trên địa bàn xã có một số công ty đăng ký ngành xây dựng nhà, xây dựng công trình cấp thoát nước và cưa xẻ, bào gỗ. Phần lớn thợ làm nhà vẫn hoạt động theo nhóm, theo hộ, không đăng ký doanh nghiệp, nên danh bạ chỉ cho thấy một phần của nghề.
Gỗ từ đâu ra và vì sao người ở nên quan tâm
Xã Tà Đùng giáp rừng đặc dụng và có rừng sản xuất, rừng trồng trên địa bàn. Gỗ cho nhà nghỉ có thể là gỗ rừng trồng như keo, thông, có thể là gỗ nhập, gỗ mua từ các cơ sở chế biến ở nơi khác. Điều quan trọng là gỗ phải có nguồn gốc hợp pháp. Khai thác, vận chuyển, mua bán gỗ trái phép là vi phạm pháp luật, và ở vùng giáp rừng đặc dụng, chuyện này được quản lý chặt.
Trong danh bạ có những đơn vị đăng ký ngành khai thác gỗ, cưa xẻ, bào gỗ và bảo quản gỗ. Đây là những ngành hợp pháp khi làm đúng quy định, gắn với rừng trồng và gỗ có giấy tờ. Bài này không nhận định về đơn vị cụ thể nào.
Với khách, quan tâm tới nguồn gốc gỗ không phải để kiểm tra chủ nhà, mà vì một căn nhà nghỉ dựng bằng gỗ rừng tự nhiên trái phép là thứ không ai muốn góp tiền vào. Nhiều chủ nhà làm du lịch nghiêm túc sẵn sàng nói gỗ căn nhà là gỗ gì, mua từ đâu, và thường tự hào về điều đó.
Gỗ rừng trồng như thông, keo khi được sấy, xử lý chống mối mọt và hoàn thiện đúng cách hoàn toàn có thể làm nên căn nhà đẹp, ấm và bền. Cảm giác "sang" của căn nhà gỗ đến từ tay nghề và sự chăm chút nhiều hơn là từ loại gỗ quý.
Tay nghề nhìn thấy từ bên trong căn nhà
Mối ghép ván vách. Ván vách ghép khít, đều, không có khe hở thấy ánh sáng xuyên qua là dấu hiệu của tay nghề tốt và gỗ đã được sấy đủ. Khe hở lớn, ván cong vênh sau một mùa là dấu hiệu gỗ chưa khô hoặc ghép vội.
Cửa và cửa sổ. Cửa gỗ đóng mở êm, đóng lại khít khung, then cài trơn tru. Cửa phải kéo mạnh, đóng xong còn khe hở, hoặc kẹt cứng khi trời ẩm là dấu hiệu khung cửa bị co ngót hoặc lắp chưa chuẩn.
Sàn gỗ. Sàn gỗ tốt có tiếng bước chân trầm, không kêu cót két ở mỗi bước. Một vài tấm kêu là bình thường với nhà gỗ, nhưng cả sàn kêu lục cục, lún nhẹ khi bước là dấu hiệu dầm sàn thưa hoặc ván lỏng.
Chỗ mái gặp vách. Nhìn lên góc trần chỗ mái gặp vách: có vệt nước, vệt ố, nấm mốc không. Đây là chỗ dễ dột nhất. Một căn nhà qua mùa mưa mà góc này sạch là căn nhà được làm cẩn thận.
Đầu cột, chân cột. Ở nhà sàn và hiên, nhìn chân cột chỗ tiếp xúc với nền: có được kê đá, kê đế để gỗ không ngâm nước không. Chân cột ngâm nước là chỗ mục đầu tiên.
Đường điện. Dây điện đi trong ống, gọn theo góc, ổ cắm bắt chắc trên đế. Dây đi nổi lòng thòng, ổ cắm bắt thẳng lên ván gỗ là dấu hiệu phần điện được làm sau, làm tạm.
Mùa nào thợ làm, và vì sao khách hay gặp công trình
Thợ làm nhà ở vùng này thường bận nhất vào mùa khô, khi đường đi được, trời không mưa để làm mái và đổ nền. Mùa mưa thì làm những việc trong nhà: hoàn thiện nội thất, sơn, lắp đồ. Vì vậy khách đến vào mùa khô dễ gặp cảnh khuôn viên có một góc đang thi công, nghe tiếng máy cưa, máy khoan.
Nghề làm nhà cũng chịu ảnh hưởng của mùa vụ nông nghiệp. Mùa thu hoạch cà phê, nhiều người thợ địa phương về làm vườn nhà, công trình có khi chậm lại. Chủ nhà nghỉ làm lâu năm thường tính lịch xây tránh mùa đó.
Một căn nhà gỗ cần được chăm sóc định kỳ: sơn dầu lại mặt ngoài, thay ván hỏng, kiểm mái trước mùa mưa. Đó là việc của thợ quen, thường là người đã dựng căn nhà. Khách ở lâu có khi gặp thợ lên sửa trong lúc mình đang ở; một chủ nhà chu đáo sẽ báo trước.
Nếu khi đặt căn nhà anh chị cần sự yên tĩnh tuyệt đối, có thể hỏi chủ nhà trong thời gian mình ở, khuôn viên có đang làm gì không. Câu hỏi này rất bình thường ở vùng đang phát triển du lịch.
Người làm nhà và cảnh quan: khi căn nhà biết nhường
Một căn nhà nghỉ được làm bởi người hiểu đất thường biết nhường: giữ lại cây lớn thay vì chặt cho trống, đặt nhà theo sườn đồi thay vì san phẳng, chừa lối nước chảy thay vì lấp. Những căn nhà như vậy thường mát hơn, ít bị nước tràn hơn, và nhìn từ xa không chói lên giữa vườn.
Ngược lại, căn nhà dựng vội trên nền san gạt rộng, không cây che, mái tôn trần, thường nóng ban trưa, lạnh ban đêm và dễ bị nước mưa xói chân. Khách không cần là kiến trúc sư để nhận ra; chỉ cần đứng ở hiên vào buổi trưa và buổi chiều là cảm thấy.
Vật liệu địa phương cũng là một dấu hiệu. Có căn dùng đá ong, đá xếp, đất đỏ, tre, gỗ rừng trồng của vùng cho chi tiết hàng rào, bậc thang, sân. Những căn này thường hoà vào cảnh tốt hơn và dễ sửa hơn vì vật liệu sẵn quanh đó.
Bài viết không bàn về cách thiết kế hay xây dựng cho chủ đất; phần đó thuộc các trang anh em về bất động sản. Ở đây chỉ ghi nhận: khi ở trong một căn nhà làm tử tế, người ở cảm nhận được điều đó, dù không gọi tên được.
Khi căn nhà có lỗi: báo chủ nhà, không đổ cho thợ
Căn nhà nghỉ nào cũng có lúc có lỗi: ván sàn bung đinh, cửa kẹt, mái dột một góc sau trận mưa to. Đó là chuyện của mọi căn nhà, nhất là nhà gỗ ở vùng có mùa mưa dài. Điều quan trọng là báo chủ nhà sớm, rõ ràng, có ảnh, để họ gọi thợ quen sửa.
Khách không nên tự gọi thợ ngoài vào sửa căn nhà đang thuê. Thợ ngoài không biết kết cấu căn nhà, có thể sửa tạm làm hỏng thêm, và chuyện chi phí trở nên rối. Chủ nhà nghỉ quanh hồ thường có người thợ quen, gọi một cuộc là người đó lên.
Nếu lỗi ảnh hưởng tới an toàn, như lan can lung lay, bậc thang gãy, dây điện hở, hãy ngừng dùng chỗ đó ngay và báo. Danh mục an toàn trong căn nhà trên trang nói kỹ hơn về những tình huống này.
Một lời phản hồi cụ thể sau chuyến đi, như "cửa sổ phòng trên gác đóng không khít, đêm gió lùa lạnh", giúp chủ nhà và người thợ làm căn nhà tốt hơn cho khách sau. Đó là cách người ở góp phần vào nghề làm nhà quanh hồ.
Những câu nên hỏi chủ nhà về người đã dựng căn nhà
Không ai bắt khách phải tìm hiểu ai làm căn nhà mình thuê. Nhưng vài câu hỏi nhẹ nhàng khi đặt chỗ, hay khi ngồi uống nước với chủ nhà buổi chiều, cho anh chị biết nhiều hơn mọi tấm ảnh. Căn nhà dựng được bao lâu rồi, đã qua mấy mùa mưa. Ai làm, thợ ở đây hay thợ nơi khác lên. Gỗ vách và gỗ sàn là gỗ gì. Gần đây có sửa gì không.
Chủ nhà làm nghề nghiêm túc thường thích được hỏi những câu này, vì đó là phần họ bỏ công nhiều nhất. Câu trả lời cũng cho thấy cách họ chăm căn nhà: người biết rõ căn nhà mình làm bằng gì, ai làm, sửa lúc nào, thường cũng là người xử lý sự cố nhanh khi khách gặp chuyện.
Ngược lại, nếu chủ nhà không rõ căn nhà làm bằng gì, chỉ nói chung chung là "nhà gỗ đẹp lắm", anh chị cũng không cần lo quá, nhưng nên chuẩn bị kỹ hơn cho những chuyện thường gặp với nhà nhẹ: áo ấm, đèn pin, túi chống ẩm cho đồ điện tử.
Những câu chuyện về người làm nhà đôi khi là phần thú vị nhất của chuyến đi: người thợ đã dựng căn nhà từ mùa khô năm nào, gỗ chở lên ra sao, mái lợp trong mấy ngày nắng. Nghe xong, căn nhà mình ở thêm một lớp nghĩa, không chỉ là một chỗ ngủ đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Ai thường dựng nhà gỗ nghỉ dưỡng quanh hồ Tà Đùng?
Có ba nhóm: thợ mộc, thợ xây địa phương làm theo mùa; đội thợ từ nơi khác lên làm theo công trình; và xưởng làm sẵn cấu kiện nhà khung, nhà lắp ghép ở nơi khác rồi chở lên lắp. Nhiều cơ sở kết hợp cả ba.
Gỗ làm nhà nghỉ quanh hồ có phải gỗ rừng không?
Gỗ phải có nguồn gốc hợp pháp, thường là gỗ rừng trồng như thông, keo hoặc gỗ mua từ cơ sở chế biến có giấy tờ. Vùng này giáp rừng đặc dụng nên khai thác, mua bán gỗ được quản lý chặt; dùng gỗ trái phép là vi phạm pháp luật.
Làm sao biết căn nhà gỗ được làm cẩn thận?
Nhìn mối ghép ván vách có khít không, cửa đóng mở có êm không, sàn có kêu nhiều không, góc trần chỗ mái gặp vách có vệt nước không, chân cột có kê đế không và dây điện có đi gọn trong ống không.
Vì sao đến mùa khô hay gặp công trình đang làm trong khuôn viên nhà nghỉ?
Mùa khô là lúc đường đi được và trời không mưa, nên việc làm nền, dựng khung, lợp mái dồn vào đó. Nếu cần yên tĩnh, hỏi chủ nhà trước khi đặt xem trong thời gian mình ở có đang thi công gì không.
Căn nhà thuê bị hỏng thì có nên tự gọi thợ ngoài sửa không?
Không nên. Hãy báo chủ nhà kèm ảnh để họ gọi thợ quen, người biết kết cấu căn nhà. Tự gọi thợ ngoài dễ sửa sai, làm hỏng thêm và khiến chuyện chi phí, trách nhiệm trở nên rối.
Danh bạ doanh nghiệp có đủ các đội thợ làm nhà ở Tà Đùng không?
Không đủ. Danh bạ chỉ có các công ty, hợp tác xã đăng ký kinh doanh. Phần lớn thợ làm nhà hoạt động theo nhóm, theo hộ, không đăng ký doanh nghiệp, nên không xuất hiện trong danh sách.