Lối lên nhà nghỉ trên đồi ở Tà Đùng thường làm bằng một trong năm kiểu: bậc đất đắp ốp gỗ, bậc gỗ đóng trên khung, bậc đá xếp, bậc bê tông, hoặc dốc trơn không bậc. Lúc khô, kiểu nào cũng đi được; khác biệt hiện rõ khi trời mưa, khi trời tối và khi mang đồ nặng. Bậc bê tông nhám có tay vịn là dễ đi nhất cho mọi người; bậc gỗ và bậc đá đẹp nhưng trơn khi ướt; lối đất là kiểu khó nhất trong mùa mưa.
Bài này tả từng kiểu lối theo cảm giác của người đi, để khi xem ảnh hay đoạn phim chủ nhà gửi, anh chị nhận ra mình sắp đi trên cái gì và chuẩn bị cho phù hợp. Không bàn kỹ thuật làm bậc hay giá làm lối; đó là chuyện của chủ đất, chủ nhà.
Bậc đất đắp ốp gỗ: tự nhiên nhưng thay đổi theo mùa
Kiểu lối này hay gặp ở các căn nằm giữa vườn: người ta xẻ sườn đồi thành từng bậc, chặn mép mỗi bậc bằng một khúc gỗ, thanh tre hay tấm ván để giữ đất. Nhìn rất hợp với cảnh vườn, đi lúc khô thì êm chân, không trơn.
Khi mưa, mặt bậc đất đỏ thành bùn mỏng, dính đế giày, và trơn. Thanh gỗ chặn mép bậc ướt cũng trơn, nhất là khi đã cũ, phủ rêu mỏng. Sau mỗi mùa mưa, bậc đất có thể bị nước xói, mặt bậc lõm, mép bậc không còn thẳng. Bước xuống những bậc như vậy lúc trời tối là chỗ dễ trẹo chân.
Nếu căn nhà có lối kiểu này, mang giày có đế gai, đi chậm khi xuống dốc, đặt cả bàn chân lên mặt bậc chứ không chỉ mũi chân. Hỏi chủ nhà mùa mưa lối có bị lầy không, có lối khác lát cứng không. Với người lớn tuổi, lối bậc đất trong mùa mưa thường là lý do đủ để chọn căn khác.
Bậc gỗ đóng trên khung: đẹp, nhẹ chân, cần để ý khi ướt
Bậc gỗ đóng trên khung gỗ hay khung sắt, như một cầu thang ngoài trời, hay gặp ở nhà gỗ, nhà sàn, nhà A-frame dựng trên dốc. Đi trên bậc gỗ có cảm giác nhẹ, có tiếng bước chân, hợp với khung cảnh nhà nghỉ.
Mặt gỗ ngoài trời sau mưa và sương đêm thường ướt tới tận trưa, nhất là phía khuất nắng. Gỗ ướt trơn, gỗ có rêu hay lớp nhớt mỏng càng trơn. Một số chủ nhà xẻ rãnh nhám trên mặt bậc hay dán dải chống trơn; có nơi thì không. Bậc gỗ hở, có khoảng trống giữa các bậc, làm người sợ độ cao thấy chóng mặt, và trẻ nhỏ có thể lọt chân.
Đi bậc gỗ ướt nên bám tay vịn, mang dép hay giày có đế cao su mềm, tránh đế nhựa cứng. Ban đêm, bậc gỗ sẫm màu khó nhìn mép, nên soi đèn kỹ. Nếu cầu thang gỗ không có tay vịn ở một bên, nên hỏi chủ nhà trước khi đặt cho đoàn có trẻ nhỏ hay người lớn tuổi.
Bậc đá xếp: chắc chắn nhưng không đều
Bậc đá là những phiến đá tự nhiên xếp dọc theo sườn đồi, có nơi gắn vữa, có nơi đặt trên đất. Bậc đá bền, đẹp, chịu mưa tốt hơn đất. Nhưng đá tự nhiên không đều: phiến này cao, phiến kia thấp, mặt đá có chỗ nghiêng, có chỗ lõm.
Đá nhẵn khi ướt rất trơn, đá phủ rêu ở chỗ khuất nắng càng trơn hơn. Mùa mưa, rêu lên nhanh trên bậc đá ít người đi. Đi bậc đá, chân phải tìm chỗ đặt mỗi bước, không đi theo nhịp đều được như trên bậc bê tông. Ban ngày thì quen nhanh, ban đêm thì mệt hơn vì phải soi từng phiến.
Nếu lối đá có tay vịn, dù chỉ là một sợi dây thừng hay ống tre chạy dọc, thì an toàn hơn nhiều. Hỏi chủ nhà bậc đá có rêu không, có được cọ rửa định kỳ không. Mang giày đế gai mềm, tránh giày đế bằng, và khi xuống dốc, nghiêng người về phía sườn đồi thay vì về phía khoảng trống.
Bậc bê tông: kém thơ hơn, nhưng dễ đi nhất
Bậc bê tông hay bậc xây ốp gạch đều có chiều cao và mặt bậc đều nhau, nên bước đi theo nhịp, không phải nghĩ. Đây là kiểu lối dễ đi nhất cho người lớn tuổi, trẻ nhỏ và người mang đồ nặng. Bề mặt bê tông nhám bám chân khá tốt kể cả khi ướt.
Điều cần để ý là bậc ốp gạch men hay đá mài bóng: rất đẹp nhưng khi mưa trơn như mặt sàn nhà tắm. Ngoài ra, mép bậc bê tông sắc, ngã đập vào dễ đau hơn bậc đất. Bậc bê tông cũ có thể có rêu ở góc khuất hay chỗ nước đọng.
Nhiều căn kết hợp: bê tông đoạn dốc nhất, gỗ hay đá đoạn gần nhà cho đẹp. Khi hỏi chủ nhà, hỏi từng đoạn làm bằng gì, đoạn nào có tay vịn. Nếu đoàn có người yếu chân, một lối toàn bê tông nhám có tay vịn đáng giá hơn mọi lối đi đẹp trong ảnh.
Dốc trơn không bậc: kiểu khó nhất
Một số căn không có bậc mà chỉ có một con dốc đất hay dốc bê tông lên nhà. Dốc bê tông có rãnh nhám thì đi được, kéo vali được, xe máy có khi lên được tới cửa. Dốc đất thì khác hẳn: khô thì bụi, mưa thì trơn, đi xuống càng khó hơn đi lên.
Đi xuống dốc trơn, người ta có xu hướng ngả người ra sau, dễ trượt ngã ngồi. Cách an toàn hơn là đi chéo dốc thành đường zíc zắc, bước ngắn, đầu gối hơi chùng, trọng tâm hơi đổ về trước. Nếu có cỏ bên mép dốc, bước lên phần có cỏ bám chân tốt hơn đất trần.
Với dốc đất, mùa mưa nên hỏi chủ nhà có lối khác không, hoặc có thể đỗ xe ở chỗ khác gần hơn không. Dốc đất mà không có tay vịn hay chỗ bám là kiểu lối không nên chọn cho đoàn có trẻ nhỏ, người lớn tuổi hay khi đi vào tháng mưa nhiều.
So sánh nhanh năm kiểu lối lên nhà
Bảng tả cảm giác đi của người ở, không phải đánh giá kỹ thuật.
| Kiểu lối | Lúc khô | Lúc mưa | Ban đêm | Mang đồ nặng |
|---|---|---|---|---|
| Bậc đất ốp gỗ | Êm chân | Bùn, trơn | Mép bậc khó thấy | Được, mệt |
| Bậc gỗ trên khung | Nhẹ chân | Trơn, nhất là chỗ khuất | Cần soi mép bậc | Được, có tiếng |
| Bậc đá xếp | Chắc, không đều | Trơn nếu nhẵn, có rêu | Phải soi từng phiến | Mệt hơn |
| Bậc bê tông nhám | Đều, dễ | Bám tốt | Dễ đi | Dễ nhất |
| Dốc đất không bậc | Bụi, được | Rất trơn | Khó | Khó, nhất là xuống |
Đọc bảng xong, quay lại với đoàn của mình. Đoàn toàn người trẻ đi mùa khô thì kiểu nào cũng ổn. Đoàn có người yếu chân đi mùa mưa thì chỉ dòng bê tông nhám là yên tâm.
Một lối thật thường ghép hai ba dòng trong bảng: đoạn đầu bê tông, đoạn giữa bậc đá, đoạn cuối cầu thang gỗ lên hiên. Khi đó, đoạn khó nhất quyết định cả lối. Một mạch bê tông dài mà kết thúc bằng năm bậc gỗ trơn không tay vịn thì người yếu chân vẫn phải dừng lại ở năm bậc ấy. Hỏi chủ nhà đoạn nào khó nhất, và đoạn đó làm bằng gì, là câu hỏi gọn nhất để biết lối có hợp đoàn mình hay không.
Tay vịn và chỗ dừng chân: những thứ nhỏ quyết định nhiều
Dù lối làm bằng gì, có tay vịn hay không là chuyện khác hẳn. Một tay vịn chắc chắn biến một lối dốc thành lối đi được cho người lớn tuổi; thiếu nó, cùng lối đó trở nên đáng ngại. Tay vịn có thể là ống sắt, thanh gỗ, cây tre hay sợi dây thừng buộc qua các cọc.
Khi hỏi chủ nhà hay xem phim, để ý tay vịn chạy suốt lối hay chỉ ở đoạn dốc nhất, ở một bên hay hai bên, có chắc tay không. Tay vịn tre, gỗ cũ có thể lung lay; bám vào thử trước khi dồn sức. Tay vịn sắt ngoài trời sáng sớm có thể ướt sương, lạnh tay.
Nếu lối không có tay vịn, người lớn tuổi nên đi với một người đỡ bên cạnh, hoặc dùng gậy đi bộ có đầu cao su. Đừng bám vào cành cây, cọc rào hay mép tường không chắc khi bước hụt. Chuyện chọn căn ít bậc cho người cần, có bài riêng trong chuyên mục này.
Lối lên dài mà có vài khoảng bằng ở giữa, như chiếu nghỉ của cầu thang trong nhà, dễ đi hơn nhiều so với một mạch bậc liền. Khoảng bằng ấy cho người lớn tuổi dừng lại thở, cho người mang đồ đặt túi xuống đổi tay, cho trẻ nhỏ đứng chờ người lớn mà không phải đứng trên bậc dốc.
Ở những khuôn viên làm kỹ, chỗ dừng chân có khi đặt một băng ghế gỗ, có gốc cây cho bóng mát, hoặc chỉ là một mảng đất phẳng lát đá. Có nơi dùng chỗ này làm nơi để giày bùn, gác ô dù trước khi lên đoạn cuối tới hiên. Chi tiết như thế cho thấy chủ nhà đã nghĩ tới người đi trên lối, không chỉ tới tấm ảnh chụp căn nhà.
Nếu lối dài không có chỗ dừng, người yếu chân nên đi từng đoạn ngắn, dừng ở bậc có mặt rộng nhất, đứng sát phía sườn đồi để không chắn đường người khác. Không nên ngồi nghỉ trên bậc gỗ ướt hay bậc đá rêu: đứng dậy từ tư thế ngồi trên dốc trơn dễ mất thăng bằng hơn lúc đang đứng.
Chiều cao bậc và mặt bậc: thứ bàn chân cảm nhận trước
Ngoài vật liệu, hai thứ làm một lối bậc dễ hay khó đi là chiều cao mỗi bậc và bề rộng mặt bậc, tức chỗ đặt bàn chân. Bậc thấp, mặt rộng thì đi như đi dạo, người lớn tuổi cũng bước đều được. Bậc cao, mặt hẹp thì mỗi bước là một lần nhấc gối: đi lên mỏi đùi, đi xuống mỏi gối, bàn chân chỉ đặt được một nửa.
Lối bậc trên đồi thường không đều từ đầu tới cuối. Đoạn dốc nhẹ người ta làm bậc thấp, mặt dài; đoạn dốc gắt thì bậc cao lên, mặt ngắn lại. Có lối bậc này cao gần gấp đôi bậc kia vì phiến đá tự nhiên không bằng nhau. Bước chân đã quen nhịp ở đoạn đầu dễ hụt khi gặp một bậc khác hẳn, nhất là lúc đi xuống trong bóng tối.
Xem đoạn phim chủ nhà gửi, chú ý người quay đi lên có phải nhấc chân cao không, có chỗ nào phải bước dài hay bước hai lần trên cùng một mặt bậc không. Hỏi thêm đoạn nào bậc cao nhất. Với người đau gối, vài bậc cao lẻ tẻ có khi khó hơn cả một đoạn dài bậc thấp đều nhau.
Câu hỏi thường gặp
Bậc gỗ ngoài trời có trơn không?
Lúc khô thì không, nhưng sau mưa và sương đêm, mặt gỗ thường ướt tới trưa, nhất là chỗ khuất nắng, và rất trơn nếu có rêu. Bám tay vịn, mang giày đế cao su mềm và đi chậm khi xuống.
Kiểu lối nào dễ đi nhất cho người lớn tuổi?
Bậc bê tông nhám, chiều cao bậc đều, có tay vịn suốt lối là dễ đi nhất. Tránh lối bậc đất, dốc đất, bậc đá nhẵn có rêu hay bậc ốp gạch men bóng, nhất là vào mùa mưa.
Bậc đá có rêu thì đi thế nào cho an toàn?
Bước lên phần đá khô hoặc nhám, tránh mảng rêu xanh, đặt cả bàn chân, bước ngắn, bám tay vịn nếu có. Khi xuống, nghiêng người về phía sườn đồi. Mang giày đế gai mềm, không đi dép đế bằng.
Đi xuống dốc đất trơn sau mưa thế nào?
Đi chéo dốc theo đường zíc zắc, bước ngắn, đầu gối hơi chùng, trọng tâm hơi đổ về trước thay vì ngả ra sau. Bước lên phần có cỏ nếu có. Người yếu chân nên có người đỡ bên cạnh.
Có nên mang gậy đi bộ khi ở nhà nghỉ trên đồi?
Với người lớn tuổi, người đau gối hay khi đi mùa mưa, một cây gậy đi bộ có đầu cao su giúp đi lối dốc vững hơn nhiều. Nó cũng gọn để mang theo, dùng được cả khi đi dạo quanh đồi.
Trẻ nhỏ đi bậc gỗ hở có nguy hiểm không?
Bậc gỗ có khe hở giữa các bậc có thể làm trẻ nhỏ lọt chân hoặc sợ. Nên nắm tay trẻ khi lên xuống, không để trẻ chạy trên bậc gỗ ướt, và hỏi chủ nhà trước về kiểu cầu thang nếu đi cùng con nhỏ.