Ở nhà gỗ hay nhà sàn giữa vườn quanh hồ Tà Đùng, gặp côn trùng là chuyện bình thường: kiến tìm đồ ngọt, bướm đêm và cánh cam bay vào ánh đèn, nhện giăng ở góc hiên, muỗi lúc chạng vạng, thỉnh thoảng có rết, bọ xít hay ong đất. Gỗ có khe, nhà sàn có gầm, vườn cây sát vách, nên côn trùng vào nhà dễ hơn căn phòng trên phố. Phần lớn vô hại; chỉ vài loài cần tránh. Đóng cửa lưới khi bật đèn, cất kín đồ ăn, giũ giày và chăn trước khi dùng là đủ để sống chung yên ổn.
Bài này đứng ở phía người ở trong căn nhà gỗ: vì sao căn nhà ấy có nhiều côn trùng hơn, những con hay gặp là gì, lúc nào chúng nhiều, và những thói quen nhỏ giữ cho căn nhà ít khách lạ. Bài không bàn chuyện mối mọt phá gỗ, thứ thuộc về người làm và giữ nhà, cũng không khuyên phun thuốc, vì đó là việc của chủ nhà.
Vì sao nhà gỗ giữa vườn có nhiều côn trùng hơn
Quanh hồ, căn nhà nghỉ thường nằm giữa vườn cà phê, hồ tiêu, cây ăn trái, có khi sát rừng cây tạp hay bãi cỏ ven hồ. Đó là nhà của vô số loài côn trùng. Căn nhà gỗ chen vào giữa vườn thì cũng thành một phần của khu vườn ấy, khác hẳn căn phòng trong toà nhà bê tông giữa phố, nơi xung quanh chỉ có đường và tường.
Bản thân căn nhà gỗ cũng có nhiều lối vào: khe ván, khe dưới chân cửa, chỗ vách gặp mái, lỗ luồn dây điện, khe sàn ở nhà sàn. Nhà sàn kê cao thì khoảng gầm mát, tối, là chỗ côn trùng trú ngày, đêm bò lên qua khe ván. Hiên gỗ có mái che là chỗ nhện giăng tơ lý tưởng vì gió nhẹ, có ánh đèn hút mồi.
Thêm vào đó, gỗ tự nhiên, nhất là gỗ mới, có mùi mà một số loài thích, và mùa mưa căn nhà ẩm hơn, hợp với kiến, gián, rết. Hiểu vậy để bớt bất ngờ: côn trùng trong nhà gỗ giữa vườn không có nghĩa là căn nhà bẩn, mà là căn nhà đang ở đúng nơi nó được dựng.
Cũng vì thế, đừng đánh giá căn nhà qua một hai con kiến hay một con nhện ở góc hiên. Điều đáng để ý là cách căn nhà được giữ: cửa lưới còn nguyên, đồ ăn của khách trước đã được dọn sạch, gầm và hiên không chất đống lá khô. Căn nhà giữ tốt những thứ ấy thì côn trùng chỉ là khách qua đường.
Những vị khách hay gặp và mức cần lo
Kiến. Gặp nhiều nhất. Kéo hàng tới đồ ngọt, vụn bánh, cốc nước ngọt để quên. Phần lớn chỉ phiền, một số loài kiến nhỏ có thể đốt rát. Cất đồ ăn kín là hết.
Bướm đêm, cánh cam, thiêu thân. Bay vào ánh đèn khi mở cửa buổi tối, nhiều nhất đầu mùa mưa. Vô hại, chỉ phiền. Tắt đèn hiên, đóng cửa lưới là bớt hẳn.
Nhện. Giăng tơ ở góc hiên, góc trần, dưới mái. Phần lớn nhện nhà vô hại và còn bắt muỗi, bướm đêm. Không cần sợ, chỉ tránh chạm tay vào tổ.
Muỗi. Nhiều lúc chạng vạng và gần nước, vườn ẩm. Ở gần hồ thì càng cần để ý. Mặc áo dài tay buổi tối, dùng màn nếu căn có sẵn.
Rết, bọ cạp nhỏ. Ít gặp nhưng cần lưu ý: thích chỗ tối ẩm như trong giày, dưới chăn gấp, khe sàn. Cắn đau. Giũ giày, giũ chăn trước khi dùng.
Ong, ong đất. Có thể làm tổ dưới mái hiên, trong khe vách ngoài. Thấy tổ thì không tự chọc, báo chủ nhà xử lý.
Thằn lằn, tắc kè. Không phải côn trùng nhưng hay có trên vách gỗ, trần nhà. Vô hại, còn ăn côn trùng giúp căn nhà.
Lúc nào côn trùng nhiều nhất
Đầu mùa mưa là lúc nhiều côn trùng bay nhất. Sau những trận mưa đầu mùa, mối cánh, thiêu thân, bướm đêm vũ hoá rồi đổ về ánh đèn từng đàn vào buổi tối. Một căn nhà gỗ mở cửa, bật đèn sáng lúc ấy có thể đón cả trăm con trong vài phút. Hôm sau, sàn hiên đầy cánh rụng. Đó là cảnh quen thuộc ở vùng đồi, chỉ kéo dài vài tối mỗi đợt.
Trong ngày, chạng vạng là lúc muỗi ra nhiều nhất, nhất là ở những căn gần hồ, gần ao, gần vườn nhiều lá mục. Sáng sớm thì kiến hoạt động, tìm vụn đồ ăn của tối hôm trước. Đêm khuya, khi nhà đã tắt đèn, những con bò như gián, rết mới đi lại.
Mùa khô thì ít côn trùng bay hơn, nhưng kiến có khi lại vào nhà nhiều hơn để tìm nước. Không có mùa nào hoàn toàn không có côn trùng ở nhà giữa vườn; chỉ có những thời điểm cần cẩn thận hơn. Hỏi chủ nhà đợt này có côn trùng bay nhiều không là câu hỏi bình thường mà chủ nhà vùng đồi nào cũng trả lời được.
Ánh đèn: thứ hút côn trùng mạnh nhất
Phần lớn côn trùng bay về đêm bị ánh sáng hút tới. Căn nhà gỗ có cửa kính lớn hay cửa mở, đèn trong nhà sáng trắng, là ngọn hải đăng cho cả khu vườn. Cách đơn giản nhất để có ít côn trùng là quản ánh đèn: khi bật đèn trong nhà thì đóng cửa lưới hoặc cửa chính; khi muốn mở cửa ngồi hiên thì tắt bớt đèn trong nhà.
Đèn hiên thường được bật để đi lại, nhưng đèn hiên sáng cũng kéo côn trùng tới sát cửa. Nếu không cần, tắt đèn hiên khi đã vào nhà. Nếu cần đèn, ánh vàng ấm thường ít hút côn trùng hơn ánh trắng xanh. Nhiều chủ nhà quanh hồ đã chọn đèn ngoài trời ánh vàng vì lý do này.
Một mẹo nhỏ: trước khi mở cửa đi ra ngoài buổi tối, tắt đèn phòng gần cửa vài giây. Côn trùng tụ ở cửa sẽ tản bớt, đỡ cả đàn ùa vào khi cửa mở. Với nhà sàn có cầu thang ngoài, bật đèn cầu thang chỉ khi đang đi, xong tắt.
Thói quen giữ căn nhà ít côn trùng
Phần lớn côn trùng vào nhà vì có thứ chúng muốn: ánh sáng, đồ ăn, nước, chỗ trú. Bớt những thứ ấy là bớt khách lạ, không cần dùng thuốc.
- Cất đồ ăn vào hộp kín hoặc tủ lạnh, kể cả trái cây, bánh kẹo, gói cà phê đã mở. Rửa cốc ly ngay, không để ly nước ngọt qua đêm.
- Lau vụn bánh trên bàn, sàn sau bữa ăn. Trên sàn gỗ có khe, vụn rơi vào khe là kiến tới.
- Bỏ rác ra thùng có nắp bên ngoài mỗi tối nếu chủ nhà có chỗ, đừng để túi rác trong nhà qua đêm.
- Đóng cửa lưới khi bật đèn và giữ cửa lưới luôn khép, kể cả lúc chạy ra hiên vài phút.
- Giũ giày, dép, quần áo để ngoài hiên trước khi mang hay mặc. Đặt giày úp đế lên hoặc trên kệ, không để sát góc tối.
- Giũ chăn và nhìn qua giường trước khi ngủ, nhất là chăn gấp sẵn và gối phụ cất trong tủ.
- Không để vali mở trên sàn; kéo khoá lại sau khi lấy đồ.
Những việc này mất vài phút mỗi ngày, nhưng giúp đêm ngủ không có cảm giác lạo xạo dưới chăn hay đàn kiến trên bàn sáng hôm sau.
Muỗi và chuyện ngủ ngon
Muỗi là côn trùng gây phiền nhiều nhất cho giấc ngủ. Ở vùng đồi cao, đêm lạnh thì muỗi ít hơn vùng thấp, nhưng căn nhà gần hồ, gần chỗ nước đọng hay giữa vườn nhiều lá mục vẫn có thể có muỗi, nhất là mùa mưa. Nhà gỗ nhiều khe thì muỗi vào dễ, khó đuổi ra hơn nhà kín.
Nhiều căn nhà nghỉ trang bị màn cho giường, đặc biệt ở nhà sàn và nhà gỗ gần nước. Nếu có, nên dùng, buông màn trước khi tắt đèn. Nếu không, hỏi chủ nhà có màn, có vợt muỗi hay đèn bắt muỗi không. Kem chống muỗi bôi trước khi ra hiên lúc chạng vạng là cách gọn nhất.
Không nên đốt muỗi nhang trong nhà gỗ rồi đi ngủ, vì đó là ngọn lửa âm ỉ cạnh vật liệu dễ cháy, lại tạo khói trong căn nhà kín. Chuyện dùng nến, muỗi nhang an toàn trong nhà gỗ có bài riêng trong danh mục an toàn của trang. Với trẻ nhỏ, hỏi ý kiến người chuyên môn về loại kem chống muỗi phù hợp lứa tuổi trước chuyến đi.
Khi nào báo chủ nhà
Côn trùng lẻ tẻ là chuyện thường, không cần báo. Nhưng có vài trường hợp nên nói ngay: thấy tổ ong dưới mái hiên, trong khe vách hay gần cửa sổ; thấy hàng kiến lớn kéo vào giường hay vào tủ; gặp rết, bọ cạp trong nhà; thấy dấu vết chuột như phân nhỏ, túi đồ bị gặm; cửa lưới rách, không đóng kín được.
Chủ nhà vùng đồi đã quen với những chuyện này và thường có cách xử lý nhanh: lấy tổ ong vào lúc thích hợp, vá cửa lưới, rắc chặn đường kiến, kiểm chỗ chuột vào. Họ cũng cần biết để xử lý trước khi khách sau tới. Báo bằng một câu cụ thể kèm ảnh nếu có, như "góc trái hiên có tổ ong cỡ nắm tay", giúp họ biết mang gì tới.
Đừng tự xịt thuốc diệt côn trùng mang theo trong căn nhà gỗ kín, nhất là khi có trẻ nhỏ, và đừng tự chọc tổ ong. Hai việc ấy thuộc về chủ nhà, người biết căn nhà và biết loài nào ở vùng mình.
Trẻ nhỏ, người dễ dị ứng và côn trùng trong nhà gỗ
Trẻ nhỏ là người gặp côn trùng nhiều nhất trong nhà gỗ, vì trẻ ngồi bệt, bò trên sàn, thò tay vào khe, nhặt mọi thứ lạ lên xem. Phần lớn những gì trẻ gặp là kiến, bọ nhỏ vô hại. Nhưng kiến đốt, rết, ong là những thứ trẻ không phân biệt được. Trước khi cho trẻ chơi trên sàn, người lớn nhìn qua góc phòng, mép sàn, chỗ có khe; giũ chăn, gối của trẻ trước giờ ngủ.
Người có cơ địa dị ứng với vết côn trùng đốt, hoặc từng bị phản ứng mạnh khi ong đốt, nên mang theo thuốc đã được bác sĩ kê cho mình và báo người đi cùng biết. Ở vùng đồi, cơ sở y tế có thể cách căn nhà một quãng đường; chuẩn bị trước là cách bình tĩnh nhất. Khi nhận nhà, hỏi chủ nhà gần đây có thấy tổ ong quanh khuôn viên không.
Muỗi đốt ở trẻ nhỏ hay sưng to hơn người lớn. Mặc cho trẻ quần áo dài vào buổi tối, buông màn khi ngủ nếu căn có màn. Không bôi lên trẻ các loại kem dành cho người lớn khi chưa đọc kỹ hướng dẫn về độ tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Nhà gỗ ở Tà Đùng có nhiều côn trùng không?
Nhiều hơn phòng trong toà nhà ở phố, vì căn nhà nằm giữa vườn và có nhiều khe. Phần lớn là kiến, bướm đêm, nhện, vô hại. Đóng cửa lưới khi bật đèn, cất kín đồ ăn, giũ giày và chăn trước khi dùng là đủ để ở thoải mái.
Vì sao tối đầu mùa mưa có rất nhiều con bay vào đèn?
Đầu mùa mưa là lúc nhiều loài côn trùng có cánh vũ hoá và bay tìm ánh sáng, như mối cánh, thiêu thân. Hiện tượng này thường chỉ kéo dài vài tối mỗi đợt. Tắt đèn hiên, đóng cửa khi bật đèn trong nhà là cách đơn giản nhất.
Có nên mang thuốc xịt côn trùng theo không?
Không cần xịt trong căn nhà gỗ kín, nhất là khi có trẻ nhỏ. Kem chống muỗi bôi da, đèn ánh vàng, cửa lưới và cất kín đồ ăn hiệu quả hơn mà không để lại mùi hoá chất. Côn trùng nhiều bất thường thì báo chủ nhà xử lý.
Gặp rết trong nhà nghỉ thì làm gì?
Giữ khoảng cách, không dùng tay bắt. Dùng chổi hay vật dài gạt nó ra ngoài, hoặc gọi chủ nhà. Sau đó giũ kỹ giày, chăn, quần áo để gần sàn. Nếu bị cắn, rửa sạch, chườm mát và tìm hỗ trợ y tế nếu sưng đau nhiều hoặc có dấu hiệu bất thường.
Nhện trong nhà gỗ có nguy hiểm không?
Phần lớn nhện giăng tơ ở góc hiên, góc trần là loài vô hại, còn giúp bắt muỗi và bướm đêm. Không cần tiêu diệt, chỉ tránh chạm tay vào tổ. Nếu thấy nhện lớn lạ trong giường hay trong giày, gạt ra và báo chủ nhà.
Nhà sàn có nhiều côn trùng hơn nhà gỗ trệt không?
Có thể nhiều hơn một chút ở những căn sàn có khe hở, vì khoảng gầm mát là chỗ côn trùng trú. Ngược lại, sàn cao cách đất nên ít kiến, rết bò vào hơn nhà sát đất. Căn được chăm, khe sàn khít và có lưới chắn thì khác biệt không đáng kể.