Gầm sàn, tức khoảng trống giữa mặt đất và sàn nhà sàn, có ba việc chính với căn nhà nghỉ quanh hồ Tà Đùng: nâng sàn khỏi đất ẩm và nước mưa chảy tràn, cho gió đi dưới nhà để sàn khô và mát, và giúp căn nhà đứng được trên sườn dốc mà không phải san đất nhiều. Với người ở, gầm sàn có nghĩa là sàn khô, mát về trưa nhưng có thể lạnh chân về đêm, nghe tiếng từ dưới vọng lên, và có khi có thêm một khoảng bóng mát để ngồi, phơi đồ hay để xe.
Bài này nhìn gầm sàn từ phía người ở: nó đổi gì trong cảm giác sống trên sàn, khoảng gầm của căn mình dùng được vào việc gì, và những gì nên hỏi hay để ý. Bài không bàn kết cấu cột, móng hay cách dựng; những chuyện ấy thuộc về người làm nhà, có những trang khác bàn.
Ba lý do căn nhà được nâng lên khỏi đất
Lý do đầu tiên là ẩm và nước. Đất đỏ vùng đồi mùa mưa thấm đẫm nước, nước mưa chảy tràn trên mặt dốc thành dòng nhỏ. Sàn đặt sát đất thì hơi ẩm từ đất ngấm lên, nước tràn có thể chạm chân vách. Nâng sàn lên một khoảng, dù chỉ vừa đầu gối hay cao hơn đầu người, là để sàn và vách gỗ tránh xa đất ẩm.
Lý do thứ hai là gió. Khoảng gầm thông thoáng cho gió đi dưới nhà, mang hơi ẩm đi, giúp ván sàn khô nhanh sau mưa và mát về trưa nắng. Với nhà gỗ ở vùng mưa nhiều, đây là cách giữ gỗ bền lâu hơn, và cũng làm không khí trong nhà bớt nồm.
Lý do thứ ba là đất dốc. Trên sườn đồi, đặt một sàn phẳng lên cột thì không cần đào đắp nhiều; phía thấp cột dài, phía cao cột ngắn, căn nhà vẫn phẳng. Đó là lý do nhiều căn quanh hồ trông như nhà sàn ở phía dốc xuống, còn phía lối vào thì gần như ngang mặt đất.
Nhờ không phải san đất nhiều, cây quanh nhà và mặt dốc tự nhiên được giữ lại. Đứng ở hiên sàn nhìn xuống, anh chị thấy vườn cà phê, lối mòn, ngọn cây ngay dưới chân, như căn nhà được đặt nhẹ lên sườn đồi chứ không cắt vào nó.
Sàn mát về trưa, lạnh chân về đêm
Gió đi dưới gầm làm mặt dưới của sàn luôn gần nhiệt độ ngoài trời. Buổi trưa nắng, khi đất và mái nóng lên, khoảng gầm có bóng râm và gió nên sàn mát, nằm hay ngồi trên sàn dễ chịu. Đó là cảm giác nhiều người nhớ về nhà sàn: mát chân, thoáng, nhẹ.
Ban đêm thì ngược lại. Khi trời lạnh, gió dưới gầm cũng lạnh, mặt dưới sàn lạnh theo, và nếu ván sàn có khe thì hơi lạnh đi lên thẳng. Nằm trên nệm đặt sát sàn nhà sàn đêm mùa khô có thể lạnh lưng hơn nằm trên giường cao. Bàn chân trần trên sàn sáng sớm cũng lạnh hơn ở nhà trệt.
Những căn nhà sàn làm kỹ thường lót kín mặt dưới sàn hoặc trải thảm, đặt giường có chân cao, và có chăn lót. Nếu căn mình định ở là nhà sàn và đi mùa khô, hỏi phòng ngủ có lót sàn hay trải thảm không, giường có chân không, có chăn lót dưới không. Chuyện khe ván và gió lùa có bài riêng trong danh mục này.
Với người hay lạnh chân, một đôi tất dày đi trong nhà sàn buổi sáng sớm là món đồ nhỏ đáng mang theo nhất.
Gầm thấp và gầm cao: hai kiểu nhà sàn khác nhau
Nhà sàn nghỉ dưỡng quanh hồ có hai kiểu gầm chính. Gầm thấp, chỉ chừng ngang gối hay thấp hơn, chủ yếu để sàn tránh đất ẩm và có gió lùa. Người không đi vào gầm được, gầm chỉ là khoảng trống nhìn thấy qua khe giữa các cột. Căn kiểu này lên xuống chỉ vài bậc, gần với nhà trệt về đi lại.
Gầm cao, ngang hoặc cao hơn đầu người, thường gặp ở căn trên sườn dốc hay căn làm theo dáng nhà sàn truyền thống. Gầm đủ cao để đi lại, có khi được dùng làm chỗ để xe máy, chỗ ngồi uống trà, chỗ phơi đồ, kho chứa của chủ nhà. Căn kiểu này có cầu thang dài hơn, cảm giác ở trên cao rõ hơn.
Cùng một chữ "nhà sàn" trong mô tả, hai kiểu ở khác nhau nhiều về đi lại, lạnh chân, tiếng vọng và chuyện trẻ nhỏ, người lớn tuổi. Hỏi chủ nhà gầm cao chừng nào, lên sàn bao nhiêu bậc, cầu thang có tay vịn không, là biết mình đang chọn kiểu nào.
Ở giữa hai kiểu còn có những căn gầm cao vừa, đủ để khom người đi vào, thường dùng để chứa đồ. Với khách, kiểu này gần với gầm thấp hơn: không dùng được làm chỗ ngồi, nhưng lên sàn đã phải đi một đoạn cầu thang.
Khoảng gầm có thể dùng vào việc gì
Chỗ ngồi có bóng mát. Ở căn gầm cao, khoảng dưới sàn là chỗ ngồi mát buổi trưa, có khi được kê bàn ghế, võng. Hỏi chủ nhà khách có được dùng không.
Chỗ phơi đồ có mái che. Gầm có gió, có mái là chính sàn nhà, là chỗ phơi đồ ướt khá tốt trong mùa mưa.
Chỗ để xe máy, xe đạp. Một số căn dùng gầm làm chỗ để xe khỏi mưa nắng. Hỏi trước để không bị bất ngờ khi có tiếng xe dưới phòng ngủ sáng sớm.
Chỗ để giày dép, đồ dùng ngoài trời. Giày dính đất đỏ, áo mưa, ô để dưới gầm cạnh chân cầu thang giúp trong nhà sạch.
Kho của chủ nhà. Có căn dùng gầm chứa củi, dụng cụ vườn, bồn nước. Phần này không phải của khách, không tự ý dùng hay lục.
Khoảng để trống. Nhiều căn để gầm trống hoàn toàn cho gió đi. Đừng để đồ của mình dưới đó qua đêm, côn trùng và sương sẽ tìm tới.
Tiếng và côn trùng từ dưới gầm
Khoảng gầm thông với vườn nên những âm thanh của vườn đi lên qua sàn: tiếng ếch nhái, tiếng côn trùng kêu đêm, tiếng gà, chó đi ngang, tiếng gió lùa qua cột. Nếu gầm được dùng để xe hay làm chỗ ngồi, tiếng người, tiếng xe nổ máy cũng đi lên phòng ngủ. Với nhiều người, tiếng đêm vùng đồi dưới sàn là phần thú vị; với người ngủ nông, nên biết trước và mang nút tai.
Gầm mát, tối ban ngày là chỗ trú của nhiều loài côn trùng và có khi cả con vật nhỏ. Ở căn ván sàn có khe, một số sẽ bò lên qua khe vào ban đêm. Căn được chăm thì gầm sạch, thoáng, không chất đống đồ, nên ít chỗ trú. Căn gầm bừa bộn, nhiều lá khô, nhiều đồ cũ thì ngược lại.
Nhìn khoảng gầm khi nhận nhà nói khá nhiều về căn nhà: gầm sạch, khô, thoáng thường đi kèm căn nhà được chăm. Không cần chui vào xem, chỉ cần nhìn từ ngoài khi đi quanh căn nhà lần đầu.
Nếu gầm chất nhiều đồ cũ, lá khô hay có mùi lạ, nói nhẹ với chủ nhà. Đó thường là việc dọn dẹp bị lỡ, chủ nhà xử lý được ngay, và căn nhà phía trên cũng sẽ ít côn trùng, ít mùi hơn trong mấy đêm anh chị ở.
Trẻ nhỏ, thú nuôi và khoảng gầm
Trẻ nhỏ rất thích khoảng gầm cao: có cột để chạy vòng, có bóng mát, có cảm giác như một căn phòng bí mật. Đó là chỗ chơi tốt nếu gầm sạch và bằng phẳng. Nhưng gầm cũng có cột góc cạnh, có thể có đinh, dụng cụ của chủ nhà, côn trùng trú. Người lớn nên nhìn qua một lượt trước khi cho trẻ chơi dưới đó.
Ở căn gầm thấp, trẻ có thể bò vào khoảng hẹp giữa cột để nhặt đồ rơi qua khe sàn, hoặc trốn tìm. Đó là chỗ không nên cho trẻ chui vào vì tối, thấp, khó nhìn. Đồ chơi rơi qua khe thì nhờ người lớn lấy hoặc báo chủ nhà.
Nếu chủ nhà có chó, mèo, gầm sàn thường là chỗ chúng nằm. Hỏi trước để trẻ biết, tránh bất ngờ. Chuyện đi cùng trẻ nhỏ và thú cưng trong kỳ nghỉ có những trang khác bàn kỹ; ở đây chỉ nhắc rằng gầm sàn là một phần của căn nhà mà trẻ sẽ tìm ra trước người lớn.
Buổi tối, gầm tối hẳn, không nên để trẻ chơi dưới đó. Dặn trẻ từ chiều: trời tối thì chơi trên sàn, trên hiên, không xuống gầm.
Gầm sàn mùa mưa: nước chảy dưới nhà
Mùa mưa là lúc gầm sàn làm đúng việc của nó. Nước mưa từ trên dốc chảy xuống, có khi thành dòng nhỏ đi ngang qua dưới nhà, đất dưới gầm ẩm sũng, có vũng đọng ở chỗ trũng. Nếu nhà đặt sát đất, nước ấy đã chạm vách. Nhờ sàn được nâng, người ở trên sàn không thấy gì ngoài tiếng nước róc rách dưới chân khi mưa lớn.
Với người ở, gầm mùa mưa có vài điều nên biết. Gầm lúc ấy không còn là chỗ ngồi chơi hay phơi đồ, vì đất ẩm, lầy, có khi trơn. Đồ để dưới gầm sẽ ẩm theo. Xe để dưới gầm thì bánh xe dính bùn đỏ khi đi ra. Đường từ gầm lên cầu thang có thể là đoạn lầy nhất của lối vào.
Sau mưa, gió dưới gầm giúp sàn khô nhanh, căn nhà sàn thường khô ráo lại sớm hơn nhà trệt sát đất. Đó là lợi thế rõ nhất của nhà sàn trong mùa mưa, thứ người ở cảm thấy qua sàn khô, chăn ít nồm, nhà ít mùi ẩm.
Đọc ảnh nhà sàn để biết gầm ra sao
Ảnh giới thiệu nhà sàn thường chụp hiên và bên trong, ít khi chụp gầm. Nhưng vài tấm ảnh chụp toàn cảnh từ phía dốc xuống thường để lộ gầm: cột cao bao nhiêu so với người đứng cạnh, gầm có lát nền hay để đất, có đồ đạc hay trống. Ảnh chụp cầu thang cho biết số bậc và có tay vịn hay không.
Nếu ảnh chỉ chụp từ phía lối vào, căn nhà trông như nhà trệt, có khi gầm cao ở phía sau mà khách không biết. Hỏi chủ nhà một tấm ảnh chụp từ phía dưới dốc nhìn lên, hoặc hỏi thẳng gầm cao chừng nào, dưới gầm dùng làm gì.
Gầm lát nền, sạch, có lối đi là gầm dùng được; gầm đất trống, cỏ mọc là gầm để thông gió. Cả hai đều ổn, chỉ cần biết để không mong một chỗ ngồi mát mà tới nơi chỉ thấy đất trống.
Một tấm ảnh chụp gầm vào mùa mưa, nếu chủ nhà có, còn cho biết nước có đọng dưới nhà hay chảy đi nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Nhà sàn có mát hơn nhà trệt không?
Buổi trưa thường mát hơn vì gió đi dưới gầm và sàn có bóng râm bên dưới. Ban đêm, nhất là mùa khô, sàn có thể lạnh hơn nhà trệt vì gió lạnh dưới gầm. Căn có lót sàn, trải thảm và giường chân cao thì đêm vẫn ấm.
Khách có được dùng khoảng gầm nhà sàn không?
Tuỳ căn. Có chủ nhà kê bàn ghế, võng dưới gầm cho khách ngồi, có chủ nhà dùng làm kho hay chỗ để xe. Hỏi trước phần nào khách dùng được, phần nào là của chủ nhà, và không tự ý lục đồ cất dưới gầm.
Gầm sàn có làm nhà nhiều côn trùng không?
Có thể thêm một ít, vì gầm mát là chỗ côn trùng trú. Căn có gầm sạch, thoáng, ván sàn khít thì khác biệt không đáng kể. Đóng cửa lưới khi bật đèn và không để đồ ăn trên sàn là đủ.
Nhà sàn gầm cao có hợp người lớn tuổi không?
Cần cân nhắc vì phải lên xuống cầu thang dài nhiều lần mỗi ngày, nhất là khi trời mưa. Nếu cầu thang có mái, tay vịn chắc, bậc rộng thì vẫn được. Không thì chọn nhà sàn gầm thấp, vài bậc, hoặc nhà trệt cho ông bà.
Vì sao có căn nhìn từ lối vào như nhà trệt nhưng mô tả là nhà sàn?
Vì căn nhà đứng trên sườn dốc: phía lối vào ở cao nên sàn gần ngang mặt đất, phía dốc xuống ở thấp nên dưới sàn là cột cao. Bước vào thì như nhà trệt, nhưng ra hiên phía sau mới thấy mình đang ở trên cao.