Căn nhà nghỉ trên đỉnh đồi trống ở Tà Đùng đón gió mạnh nhất: mát và khô vào ban ngày, nhưng đêm lạnh nhanh hơn, nghe tiếng gió rõ hơn và cửa nẻo hay rung. Căn lưng chừng đồi có cây che hoặc nằm khuất sau sườn thì ấm và yên hơn, đổi lại ít thoáng và có khi ẩm hơn. Chọn vị trí nào là chọn giữa cảm giác lộng gió và giấc ngủ yên.
Vùng hồ Tà Đùng là địa hình đồi nối đồi, nhiều đồi trồng cà phê, cây ăn trái, có những lưng đồi còn trống. Gió ở đây không đều: có lúc lặng, có lúc thổi từng đợt, có mùa gió rõ hơn mùa khác. Bài này nói gió tác động thế nào tới việc ở trong một căn nhà nhỏ, chứ không đi vào chuyện khí tượng.
Gió lấy hơi ấm khỏi căn nhà như thế nào
Gió thổi vào một căn nhà gây ra hai việc. Thứ nhất, nó thổi qua bề mặt vách và mái, cuốn đi lớp không khí ấm sát bề mặt, khiến vật liệu nguội nhanh hơn. Một bức vách gỗ đứng trong gió nguội nhanh hơn hẳn cũng bức vách ấy trong chỗ lặng. Thứ hai, gió tạo ra chênh lệch áp suất giữa mặt đón gió và mặt khuất gió, đẩy không khí lạnh chui vào qua mọi khe hở ở mặt đón gió.
Kết quả là cùng một căn nhà, đêm lặng gió và đêm có gió cho cảm giác khác hẳn. Đêm lặng, phòng giữ ấm khá lâu. Đêm có gió, phòng nguội nhanh, có gió lùa ở chân cửa, rèm khẽ lay. Những căn nhà nhẹ như nhà gỗ ván, nhà tôn, nhà container chịu ảnh hưởng của gió rõ hơn nhà xây.
Gió cũng làm khô. Mùa khô, căn nhà lộng gió thường khô ráo, chăn nệm ít ẩm, đồ phơi mau khô. Đó là mặt tốt ít người nghĩ tới. Mùa mưa, gió lại mang hơi nước và mưa tạt vào hiên, vào cửa sổ quay về hướng gió.
Còn một điều nữa về cảm giác: gió làm người ngồi ngoài trời thấy lạnh hơn nhiều so với nhiệt độ thật. Một buổi tối ngồi hiên trên đỉnh đồi có gió, dù trời không quá lạnh, vẫn có thể khiến người mặc áo mỏng run lên sau nửa giờ. Cùng nhiệt độ ấy mà ngồi trong hiên có vách chắn thì lại dễ chịu. Vì vậy, ở căn lộng gió, áo khoác chắn gió có giá trị hơn một chiếc áo len dày.
Ba vị trí trên đồi và cảm giác ở
Vị trí của căn nhà trên đồi ảnh hưởng tới gió nhiều hơn cả vật liệu. Bảng dưới gom ba kiểu vị trí hay gặp, với những gì thường cảm nhận được khi ở.
| Vị trí | Gió | Đêm | Tiếng động | Hợp với |
|---|---|---|---|---|
| Đỉnh đồi trống | Mạnh, đổi hướng | Lạnh nhanh, cần chăn dày | Gió rít, cửa rung, mái kêu | Người thích lộng gió, ngủ dễ |
| Lưng chừng đồi, có cây | Vừa phải | Ấm hơn đỉnh | Lá cây xào xạc | Đa số khách, gia đình |
| Khuất sau sườn hoặc chân đồi | Yếu, có khi lặng | Ấm, nhưng sương đọng nhiều | Yên, nghe côn trùng rõ hơn | Người ngủ khó, người sợ lạnh |
| Sát mép nước, đất trống | Gió từ mặt hồ thổi vào | Mát lạnh và ẩm | Tiếng sóng nhỏ, gió | Người không ngại ẩm |
Đây là xu hướng chung trên địa hình đồi, không phải quy luật cho mọi căn. Một căn trên đỉnh đồi có hàng cây chắn gió phía trước có thể yên hơn một căn lưng chừng trên sườn trống. Nhìn quanh căn nhà, hỏi về cây chắn gió là cách đoán tốt nhất.
Tiếng gió trong đêm: nghe gì và vì sao
Người ở thành phố lên đồi lần đầu hay bất ngờ vì tiếng gió. Gió thổi qua mép mái tạo tiếng rít nhẹ hoặc tiếng ù; gió đập vào tấm tôn hoặc tấm lợp chưa bắt vít chặt tạo tiếng lạch cạch; gió lùa qua khe cửa lùa tạo tiếng huýt mảnh. Cửa sổ chưa gài chốt có thể đập vào khung theo nhịp gió. Rèm, mành tre ngoài hiên đập vào cột.
Phần lớn những tiếng ấy vô hại, chỉ là âm thanh của một căn nhà nhẹ đứng trong gió. Nhưng chúng có thể làm người ngủ nông thức dậy. Trước khi ngủ, đi một vòng gài chốt mọi cửa sổ, cuộn mành ngoài hiên lại, cất những đồ nhẹ có thể bị gió thổi bay hoặc lăn như ghế nhựa, chậu cây nhỏ, khăn phơi.
Nếu nghe tiếng kim loại kêu lớn, tiếng một vật gì đập liên tục vào mái, hay thấy mái hoặc cửa rung mạnh bất thường, hãy báo chủ nhà, không tự leo lên kiểm tra trong đêm. Một tấm lợp lỏng hay một cành cây gãy là việc chủ nhà cần biết để xử lý an toàn khi trời sáng.
Hiên, cây chắn gió và cách nhà được đặt
Người làm nhà ở vùng đồi có nhiều cách đối phó với gió. Đặt nhà khuất sau một mô đất, trồng một hàng cây ở phía hay có gió, làm hiên có vách lửng ở một bên, quay cửa chính về phía khuất gió và mở cửa sổ ở phía khác. Khi xem ảnh một căn nhà, những chi tiết này nói nhiều về chuyện ở có dễ chịu không.
Cách đặt cửa cũng cho biết người làm nhà đã nghĩ tới gió hay chưa. Cửa chính mở thẳng về phía gió thì mỗi lần mở cửa là một đợt gió lạnh ùa vào phòng. Cửa có tiền sảnh nhỏ hoặc hiên che hai bên thì gió bị chặn lại trước khi vào nhà. Chi tiết này nhìn ảnh mặt tiền là thấy.
Hiên có mái và có một vách chắn ở đầu gió là chỗ ngồi tối rất dễ chịu, vì gió bị chặn mà vẫn thoáng. Hiên trống bốn bề trên đỉnh đồi thì ban ngày tuyệt vời nhưng tối thường phải vào nhà sớm. Hàng cây cà phê, mắc ca, cây ăn trái quanh nhà ngoài việc cho bóng mát còn làm gió chậm lại trước khi tới vách.
Khi đến nơi, đứng ngoài hiên vào buổi chiều và để ý gió thổi từ phía nào. Đêm đó, chọn ngủ ở phòng nằm phía khuất gió, kê giường xa bức vách đón gió, và đóng cửa sổ ở mặt đón gió, chỉ mở hé cửa ở mặt khuất gió nếu cần thông hơi.
Gió theo mùa: điều nên biết khi chọn ngày đi
Ở Tây Nguyên nói chung, mùa khô thường có những đợt gió rõ rệt, trời hanh, đêm lạnh vì trời quang. Mùa mưa gió ít đều hơn, nhưng có những cơn giông kèm gió giật trước mưa, thường vào buổi chiều. Mỗi năm mỗi khác, nên đừng trông vào một mốc ngày cố định, chỉ nên biết rằng đi vào mùa khô thì chuẩn bị cho gió và đêm lạnh, đi mùa mưa thì chuẩn bị cho giông chiều.
Với căn nhà, mùa khô gió làm vách gỗ khô và co lại, khe hở rộng hơn, gió lùa rõ hơn. Mùa mưa gỗ nở ra, nhà kín hơn nhưng ẩm hơn. Một căn nhà trên đỉnh đồi có thể là chỗ ở lý tưởng vào những tháng nắng dịu, nhưng là chỗ cần nhiều chăn nhất vào những đêm gió mùa khô.
Khi có giông, gió giật có thể làm bay đồ ngoài hiên và tạt mưa vào trong. Đóng cửa, cất đồ, tránh đứng ngoài hiên trống hay dưới gốc cây lớn. Phần an toàn khi giông sét có bài riêng ở mục an toàn căn nhà; ở đây chỉ nhắc rằng căn nhà đón gió nhiều thì cũng là căn cần để ý khi trời chuyển giông.
Chọn vị trí theo kiểu đoàn
Cặp đôi trẻ, thích cảm giác gió núi và ngủ dễ thường hợp với căn trên đỉnh hoặc lưng đồi thoáng. Mang thêm áo ấm, đóng cửa sổ trước khi ngủ, và tận hưởng những buổi chiều gió mát ngoài hiên. Tiếng gió đêm với họ là một phần của chuyến đi.
Gia đình có trẻ nhỏ, người lớn tuổi, người ngủ khó nên ưu tiên căn lưng chừng hoặc khuất gió, có cây chắn, phòng ngủ nằm ở phía khuất. Đánh đổi là có thể ẩm hơn một chút vào sáng sớm, nhưng giấc ngủ yên và ấm thường đáng giá hơn.
Nhóm bạn đông, ở cụm nhiều căn nhỏ, có thể chia: ai thích gió ở căn cao, ai cần ngủ ở căn thấp. Khi đặt chỗ, chỉ cần hỏi chủ nhà căn nào lộng gió nhất, căn nào khuất nhất. Câu hỏi ấy không làm khó ai, mà giúp chủ nhà xếp đúng người vào đúng căn.
Gió mang mưa: hiên, cửa sổ và đồ đạc
Gió không chỉ mang lạnh mà còn mang mưa. Mưa trên vùng đồi ít khi rơi thẳng đứng; có gió, mưa tạt xiên vào hiên, vào mặt vách đón gió, vào cửa sổ quay về hướng gió. Một hiên rộng, mái hiên sâu che được mưa thẳng nhưng không che hết mưa tạt. Ghế đệm, gối tựa, khăn phơi ngoài hiên là những thứ ướt đầu tiên.
Khi trời chuyển mưa, việc nên làm ngay là mang đệm ghế, khăn, giày dép, ba lô ngoài hiên vào trong; đóng cửa sổ ở mặt đón gió; kéo cửa ra hiên lại. Nếu cửa sổ là loại mở hất ra ngoài, gió mạnh có thể giật cánh cửa, nên gài chốt chắc. Đồ điện như loa nhỏ, sạc dự phòng để ngoài hiên phải mang vào trước khi mưa tới.
Sau cơn mưa, sàn hiên gỗ hoặc gạch thường trơn, nhất là chỗ có rêu mỏng. Đi chậm, đi dép có đế bám. Nếu thấy nước mưa tạt vào trong nhà qua khe cửa thành vũng, lau khô ngay, đừng để nước đọng trên sàn gỗ qua đêm. Những việc nhỏ ấy giữ cho căn nhà khô và giữ cho mình khỏi trượt ngã.
Gió từ mặt hồ: chuyện của những căn sát mép nước
Mặt hồ rộng là một khoảng trống lớn, gió đi trên đó không có gì cản. Những căn nhà nằm sát mép nước, nhất là trên bờ đất trống quay mặt ra hồ, đón gió hồ thổi thẳng vào. Gió này thường mát và mang theo hơi nước, nên buổi tối ở những căn ấy cho cảm giác lạnh ẩm hơn các căn trên đồi cao dù nhiệt độ không chênh bao nhiêu.
Buổi sáng, hơi nước từ mặt hồ bốc lên thành sương, phủ những căn nhà thấp trước tiên. Đó là cảnh đẹp, nhưng cũng là lúc hiên, lan can, bàn ghế ngoài trời ướt sương, đồ để ngoài qua đêm sẽ ẩm. Căn sát mép nước vì thế cần để ý chuyện cất đồ và thông hơi hơn căn trên cao.
Người ở căn sát hồ nên mang áo khoác chắn gió nhẹ cho buổi tối, đóng cửa ra hiên phía mặt hồ trước khi ngủ, và kê giường xa mặt vách hay mặt kính hướng ra hồ. Nếu đi cùng trẻ nhỏ, thêm một lý do khác để để ý cửa ra hiên: căn gần nước cần cửa được khoá chắc vào ban đêm, chuyện ấy thuộc về an toàn hơn là nhiệt.
Câu hỏi thường gặp
Nhà nghỉ trên đỉnh đồi ở Tà Đùng có lạnh không?
Thường lạnh hơn các căn lưng chừng hoặc khuất gió vào ban đêm, vì gió làm vách và mái nguội nhanh và đẩy khí lạnh qua khe hở. Ban ngày thì rất thoáng mát. Nên mang đủ áo ấm và hỏi chủ nhà có chăn dày không.
Ban đêm nghe tiếng gió rít có đáng lo không?
Phần lớn là tiếng gió qua mép mái, khe cửa hoặc rèm, vô hại. Gài chốt cửa sổ và cất đồ nhẹ ngoài hiên sẽ bớt tiếng. Nếu nghe tiếng kim loại đập mạnh hoặc thấy mái rung bất thường, báo chủ nhà, không tự leo lên kiểm tra.
Nên ngủ ở phòng nào khi căn nhà lộng gió?
Chọn phòng nằm phía khuất gió, kê giường xa bức vách đón gió, đóng cửa sổ ở mặt đón gió. Nếu cần thông hơi, chỉ mở hé cửa ở mặt khuất gió. Đứng ngoài hiên buổi chiều để biết gió thường thổi từ phía nào.
Căn nhà khuất gió có nhược điểm gì không?
Có thể ẩm hơn và sương đọng nhiều hơn vào sáng sớm, vì không khí ít lưu thông. Đồ phơi chậm khô hơn. Bù lại, căn khuất gió ấm và yên hơn, hợp với người ngủ khó, trẻ nhỏ và người lớn tuổi.
Mùa nào ở Tà Đùng gió nhiều hơn?
Ở Tây Nguyên nói chung, mùa khô thường có những đợt gió rõ và đêm lạnh vì trời quang; mùa mưa có giông kèm gió giật vào buổi chiều. Mỗi năm mỗi khác, nên hỏi chủ nhà về thời tiết gần ngày đi.
Có cách nào giảm tiếng gió để ngủ ngon hơn không?
Gài chốt mọi cửa sổ, cuộn mành và rèm ngoài hiên, cất đồ nhẹ dễ bị thổi, chặn khe cửa bằng khăn cuộn tròn. Người ngủ nông có thể mang nút tai mềm. Chọn phòng ngủ ở phía khuất gió cũng giảm tiếng đáng kể.