Khi nghe tiếng sấm ở Tà Đùng, việc đúng là vào trong một căn nhà kín và ở yên trong đó cho tới khoảng nửa giờ sau tiếng sấm cuối cùng. Trong nhà, tránh xa cửa sổ, cửa kính, lò sưởi, vòi nước và các thiết bị đang cắm điện; không đứng ngoài hiên, trên ban công hay dưới mái hiên lộ thiên. Nhà có hệ thống chống sét và điện nối đất đúng cách thì trú trong đó an toàn hơn nhiều so với bất kỳ chỗ nào ngoài trời.
Vùng cao nguyên quanh hồ có mùa mưa kéo dài nhiều tháng, và một kiểu thời tiết quen thuộc là sáng nắng, trưa oi, chiều tối kéo mây giông. Một căn nhà nghỉ trên đồi, giữa vườn thưa và nhìn ra mặt hồ rộng, là chỗ người ta thích ngồi ngắm mây kéo tới. Nhưng chính vị trí cao và thoáng đó cũng khiến sét là chuyện cần hiểu rõ. Bài này nói về sét ở góc căn nhà: kiểu nhà nào trú ra sao, và làm gì trong lúc giông.
Vì sao vị trí của căn nhà nghỉ trên đồi đáng để ý khi có giông
Sét thường đánh vào những điểm nhô cao và đứng riêng lẻ trên một vùng trống: cây cao giữa đồi, cột điện, mái nhà trên đỉnh dốc, người đứng giữa bãi cỏ hay trên thuyền giữa hồ. Nhiều căn nhà nghỉ quanh hồ được đặt đúng ở những chỗ như thế vì đó là nơi đẹp nhất. Điều này không có nghĩa là căn nhà nguy hiểm, mà là người ở cần biết khi nào nên vào trong và ở trong như thế nào.
Một căn nhà có mái, có tường, có hệ thống điện nối đất và có kim thu sét hoặc được che bởi công trình có chống sét là nơi trú tương đối an toàn. Nguy hiểm thật sự nằm ở những chỗ lưng chừng: chòi ngắm cảnh hở bốn phía, hiên gỗ không mái, lều, võng giữa hai cây, xe máy đỗ dưới gốc cây, bến gỗ nhô ra mặt nước.
Ngoài cú đánh trực tiếp, sét còn gây hại qua đường điện và đường nước. Dòng điện từ sét đánh vào đường dây gần đó có thể truyền vào nhà qua dây điện, làm hỏng thiết bị và gây nguy hiểm cho người đang chạm vào thiết bị cắm điện. Đường ống kim loại cũng dẫn điện.
Giông ở vùng này thường kèm gió giật mạnh và mưa to trong thời gian ngắn. Sét, gió và mất điện thường tới cùng lúc. Hiểu được chuỗi đó giúp anh chị chuẩn bị cả ba trước khi trời tối sầm.
Trú sét theo từng kiểu nhà nghỉ
Nhà gỗ, nhà sàn, A-frame. Gỗ khô dẫn điện kém, nhưng khi ướt thì khác, và căn nhà gỗ không tự có lồng kim loại bao quanh như ô tô. Ở trong nhà gỗ, chọn chỗ giữa phòng, tránh xa cửa sổ, vách ngoài, cột chính và các đồ kim loại dài. Không đứng trên hiên hay sàn gầm nhà sàn.
Nhà container và nhà khung thép. Một căn nhà có vỏ kim loại liền khối được nối đất đúng cách hoạt động gần như một lồng bảo vệ: dòng sét chạy theo vỏ ngoài xuống đất. Vì vậy ở trong container nối đất tốt lại khá an toàn, miễn là không chạm vào vách kim loại, khung cửa hay lan can thép trong lúc giông. Nếu không chắc căn nhà có nối đất, hỏi chủ nhà.
Nhà vách kính. Kính không thu sét, nhưng giông kèm gió giật và mưa đá có thể làm vỡ kính. Trong lúc giông, ngồi xa mặt kính lớn, kéo rèm để giảm mảnh văng nếu có, không đứng sát kính để ngắm sét dù cảnh có đẹp.
Nhà xây mái dốc. Tường gạch và mái ngói, mái tôn có chống sét là chỗ trú chắc chắn nhất. Vẫn tránh đứng sát cửa sổ mở, tránh dùng vòi nước và thiết bị cắm điện khi sét đánh gần.
Chòi, lều, hiên không vách. Không coi là chỗ trú sét. Mái che mưa không che được sét, và một chòi gỗ lẻ trên đồi còn là điểm nhô cao. Khi nghe sấm, rời những chỗ này vào nhà chính.
Quy tắc ba mươi giây và ba mươi phút
Một cách ước lượng đơn giản được dùng rộng rãi: khi thấy chớp, đếm số giây tới khi nghe sấm. Âm thanh đi chừng một cây số trong ba giây. Nếu khoảng cách từ chớp tới sấm từ ba mươi giây trở xuống, cơn giông đã đủ gần để sét có thể đánh tới chỗ mình. Lúc đó phải vào nhà ngay. Thực tế, quy tắc an toàn hơn là: nghe được sấm là đã ở trong tầm sét, vào nhà luôn, không cần đếm.
Phần thứ hai của quy tắc là chờ khoảng ba mươi phút sau tiếng sấm cuối cùng mới ra ngoài. Nhiều người bị sét đánh không phải lúc giông to nhất mà lúc mưa vừa ngớt, trời sáng lên, mọi người ùa ra hiên hay ra hồ trong khi đám mây giông vẫn còn ở gần.
Trong căn nhà nghỉ, quy tắc này có nghĩa cụ thể: thu dọn ghế, khăn, quần áo phơi ngoài hiên trước khi giông tới, chứ không phải đợi tới lúc sấm rền mới chạy ra. Gọi trẻ con và người đang dạo vườn về sớm. Nếu có người trong nhóm đang ở ngoài hồ, nhắn họ vào bờ ngay khi thấy mây kéo; an toàn trên mặt nước là chuyện riêng, trang anh em về hồ đã viết kỹ.
Không cần số liệu khí tượng chi tiết để làm đúng điều này. Bầu trời phía xa tối sầm, gió đổi hướng và lạnh đột ngột, tiếng sấm vọng từ xa là đủ tín hiệu.
Trong nhà, lúc sét đang đánh gần
Tránh chạm vào thiết bị đang cắm điện: máy tính đang sạc, điện thoại cắm sạc, tivi, bình nóng lạnh. Dùng điện thoại di động không cắm sạc thì không có vấn đề, nhưng điện thoại đang nối dây sạc vào ổ tường thì nên rút ra. Nếu có thời gian trước khi giông tới, rút phích các thiết bị đắt tiền để tránh hỏng do xung điện.
Tạm hoãn tắm, rửa bát, giặt đồ trong lúc sét đánh gần. Đường ống nước kim loại có thể dẫn dòng điện từ sét. Đây là lời khuyên phổ biến trong hướng dẫn an toàn sét ở nhiều nơi, và trong một kỳ nghỉ thì việc chờ thêm nửa giờ mới tắm không mất gì.
Tránh xa lò sưởi và ống khói, cửa sổ, cửa ra hiên. Đóng cửa sổ để mưa không hắt vào ổ điện. Ngồi ở giữa phòng, trên ghế hay giường, không nằm dài trên sàn bê tông trần hay tựa lưng vào vách ngoài.
Nếu căn nhà mất điện trong lúc giông, đừng vội ra ngoài kiểm tra cầu dao hay đường dây. Đường dây bị đứt có thể nằm trên cỏ ướt. Dùng đèn pin, ở trong nhà, chờ giông qua rồi mới báo chủ nhà. Bài về mất điện ban đêm trong danh mục này nói kỹ hơn về những giờ không có đèn.
Hỏi chủ nhà về chống sét: hỏi gì cho đúng
Khách không cần biết kỹ thuật chống sét, nhưng có thể hỏi những câu đơn giản để biết căn nhà được lo tới đâu. Câu thứ nhất: "Nhà có kim thu sét hoặc hệ thống chống sét không?" Với các cụm nhà nghỉ nằm trên đỉnh đồi, đây là câu hỏi hợp lý. Câu thứ hai: "Điện trong nhà có nối đất không, nhất là máy nước nóng?" Câu thứ ba: "Khi giông thì nên tránh dùng gì?"
Một chủ nhà làm du lịch lâu năm ở vùng cao thường có sẵn câu trả lời, vì họ sống chung với giông hằng năm. Họ cũng biết những chỗ nào trong khuôn viên hay bị cây đổ, nước tràn, hoặc chỗ nào sét từng đánh. Những chia sẻ đó có giá trị hơn mọi lời khuyên chung chung.
Nếu chủ nhà không rõ, anh chị không cần lo quá mà chỉ cần tự giữ nguyên tắc: vào nhà khi nghe sấm, tránh kim loại, nước và thiết bị cắm điện, chờ nửa giờ sau tiếng sấm cuối. Những nguyên tắc này áp dụng được cho mọi kiểu nhà.
Các yêu cầu kỹ thuật về chống sét cho công trình có quy chuẩn riêng mà chủ cơ sở phải theo. Bài này không nêu chi tiết vì quy định có thể thay đổi; chủ nhà muốn làm đúng nên hỏi đơn vị thi công có chuyên môn và cơ quan quản lý xây dựng địa phương.
Sắp xếp ngày nghỉ theo nhịp giông của mùa mưa
Ở vùng cao nguyên, giông mùa mưa hay rơi vào buổi chiều và chiều tối, sau một buổi sáng nắng đẹp. Đây là nhịp chung của nhiều ngày chứ không phải ngày nào cũng vậy, nhưng đủ để sắp xếp: những việc ngoài trời xa căn nhà như dạo vườn, xuống hồ, đi bộ lên đồi nên dồn vào buổi sáng; buổi chiều để dành cho những việc trong nhà hoặc quanh hiên có mái.
Với một căn house, điều này rất dễ làm vì căn nhà vốn đã là nơi để nghỉ. Ngồi trong nhà nhìn mưa giông kéo qua mặt hồ từ chỗ an toàn là một phần của chuyến đi, không phải thời gian bị mất. Chỉ cần chọn chỗ ngồi xa kính và không ra hiên khi sấm còn rền.
Trước mỗi buổi chiều, xem nhanh dự báo thời tiết trên điện thoại và nhìn trời phía xa. Nếu đoàn có người định ra ngoài, hẹn trước giờ quay về và chỗ trú gần nhất. Với trẻ con chơi ngoài vườn, quy ước đơn giản: nghe tiếng sấm là chạy vào nhà, không cần ai gọi.
Trong những ngày mưa liên tục, đường đất quanh khuôn viên trơn và có thể bị nước xói. Đó là chuyện của lối vào căn nhà, đã có bài riêng trong trang. Ở đây chỉ nhắc rằng giông, mất điện và đường trơn thường đi cùng nhau, nên chuẩn bị đèn pin và giày bám tốt ngay từ khi tới.
Khi có người bị sét đánh hoặc bị ảnh hưởng
Người bị sét đánh không mang điện trên người, có thể chạm vào và sơ cứu ngay. Đây là điều quan trọng nhất cần nhớ, vì do sợ nên nhiều người chần chừ. Các bước cơ bản:
- Đảm bảo chính mình an toàn: nếu giông vẫn đang tiếp diễn, đưa người bị nạn vào chỗ trú gần nhất nếu di chuyển được.
- Gọi cấp cứu 115 ngay, nói rõ vị trí căn nhà; nhờ chủ nhà hỗ trợ chỉ đường cho xe.
- Kiểm tra người bị nạn còn thở và còn tỉnh không. Nếu ngừng thở, người đã học sơ cứu tiến hành hồi sức tim phổi trong lúc chờ.
- Kiểm tra bỏng ở chỗ sét vào và ra, che bằng vải sạch khô, không bôi gì lên.
- Giữ ấm cho người bị nạn, nhất là khi người ướt mưa và trời lạnh trên đồi.
Ngay cả khi người bị nhẹ, chỉ tê bì hay choáng, vẫn nên đi khám. Sét có thể gây tổn thương tim và thần kinh mà lúc đầu không thấy rõ.
Câu hỏi thường gặp
Ở trong căn nhà gỗ khi có giông sét có an toàn không?
Ở trong nhà kín an toàn hơn nhiều so với ngoài trời. Trong nhà gỗ, ngồi giữa phòng, xa cửa sổ, vách ngoài, ống khói và đồ kim loại dài, không dùng vòi nước và thiết bị cắm điện cho tới khi giông qua.
Nhà container có hút sét không?
Vỏ kim loại không làm sét đánh nhiều hơn, và nếu được nối đất đúng cách, dòng sét sẽ chạy theo vỏ xuống đất, khiến bên trong khá an toàn. Khi giông, không chạm vào vách, khung cửa kim loại; hỏi chủ nhà căn nhà có nối đất không.
Bao lâu sau khi hết sấm thì ra hiên, ra hồ được?
Nên chờ khoảng ba mươi phút sau tiếng sấm cuối cùng. Nhiều trường hợp bị sét đánh xảy ra khi mưa vừa ngớt và người ta ra ngoài sớm trong lúc đám mây giông vẫn còn gần.
Có nên tắm khi đang có giông sét không?
Nên tạm hoãn. Đường ống nước kim loại có thể dẫn dòng điện từ sét đánh gần, và máy nước nóng là thiết bị cắm điện. Chờ thêm nửa giờ sau khi giông qua mới tắm là cách an toàn và không mất gì.
Chạm vào người vừa bị sét đánh có bị điện giật không?
Không. Người bị sét đánh không giữ điện trên cơ thể, có thể chạm vào và sơ cứu ngay. Gọi cấp cứu 115, kiểm tra hơi thở, hồi sức nếu cần và giữ ấm cho người bị nạn trong lúc chờ.
Ngồi ngắm giông từ cửa kính lớn có sao không?
Không nên đứng hay ngồi sát kính trong lúc giông. Gió giật, mưa đá hoặc cành cây bay có thể làm vỡ kính. Ngồi lùi vào giữa phòng, kéo rèm nếu cần, vẫn nhìn được bầu trời mà an toàn hơn.