Ở một căn nhà nghỉ quanh hồ Tà Đùng, hiên trước là nơi anh chị dành nhiều thời gian nhất ngoài giấc ngủ: uống cà phê sáng, ngồi nói chuyện buổi chiều, nghe mưa. Một hiên dễ chịu cần mái che đủ sâu để mưa không hắt vào chỗ ngồi, sàn không quá trơn khi ướt, có lan can ở chỗ cao và quay về hướng tránh nắng chiều gắt. Mái hiên nông chỉ che được cửa chứ không che được người, nên đó là điều đầu tiên đáng hỏi về căn nhà.
Bài này nói về hiên như một phần của căn nhà, không bàn chuyện ngắm cảnh từ hiên. Áp dụng cho các kiểu nhà nghỉ quanh hồ ở xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng: A-frame, bungalow, nhà gỗ, nhà xây mái dốc, đều có hoặc nên có một khoảng hiên.
Vì sao hiên quan trọng hơn ta nghĩ ở nhà nghỉ cao nguyên
Nhà nghỉ quanh hồ thường nhỏ. Bên trong là giường, phòng tắm, một góc ngồi; không gian để cả nhóm quây quần thì thường ở ngoài hiên. Ở thành phố, ta ít ngồi hiên vì nóng, bụi, ồn. Ở cao nguyên, buổi sáng mát, buổi chiều gió nhẹ, buổi tối yên, nên hiên trở thành phòng khách thật sự của căn nhà.
Mùa mưa, chiều nào cũng có thể có mưa. Một căn nhà có hiên rộng, mái sâu cho phép cả nhóm ngồi ngoài trời dù đang mưa, nghe tiếng mưa rơi trên mái mà không ướt. Căn nhà không có hiên che thì trời mưa là cả nhóm phải chui vào phòng nhỏ, chuyến nghỉ lập tức chật chội hơn.
Hiên cũng là chỗ để giày dép dính đất đỏ, chỗ phơi áo mưa, chỗ để ba lô ướt trước khi vào nhà. Nhờ có hiên mà sàn trong nhà sạch hơn, khô hơn. Đó là chức năng thực dụng ít ai nghĩ tới khi xem ảnh.
Với gia đình có trẻ nhỏ, hiên còn là sân chơi an toàn hơn khoảng vườn dốc bên ngoài: có mái che, có sàn phẳng, bố mẹ ngồi trong nhà vẫn nhìn thấy. Với người lớn tuổi, hiên là chỗ ngồi hóng gió mà không phải đi xa, không phải lên xuống bậc dốc. Một căn nhà nhỏ mà có hiên tốt thường ở dễ chịu hơn một căn rộng hơn nhưng không có chỗ nào để ngồi ngoài trời khi mưa.
Mái hiên sâu bao nhiêu thì che được mưa
Mưa ở vùng đồi ít khi rơi thẳng đứng; gió đẩy nó xiên vào. Mái hiên chỉ nhô ra một chút thì che được bậc cửa, còn chỗ ngồi vẫn ướt. Mái hiên sâu, nhô ra xa so với vách, thì có một vùng khô đủ đặt ghế, bàn. Không có con số cố định nào, nhưng có cách kiểm rất dễ: nhìn sàn hiên. Nếu phần sàn sát vách khô và sạch, còn mép ngoài có vệt nước, rêu, đất bắn, thì vùng khô chỉ rộng đến đó.
Với nhà chữ A, mái hai bên đã kéo xuống sát đất nên hiên thường nằm ở đầu hồi, có khi được che bằng phần mái kéo dài phía trước. Với bungalow và nhà xây, mái hiên thường là một mái phụ dốc thấp hơn mái chính. Hướng gió mùa mưa ở từng khu khác nhau, nên hai căn cạnh nhau có thể một căn hiên khô, một căn hiên hắt.
Khi hỏi chủ nhà, đừng hỏi "có hiên không" mà hỏi "mưa lớn ngồi ngoài hiên có ướt không". Người đã ở đó qua mùa mưa sẽ trả lời được ngay.
Hiên gỗ ướt và chuyện trơn trượt
Sàn hiên phần nhiều là gỗ hoặc gạch. Cả hai đều có lúc trơn, đặc biệt ở những chỗ sau:
- Mép hiên ngoài mái che, nơi mưa hắt vào và rêu dễ mọc.
- Bậc lên xuống hiên, nhất là bậc gỗ không có rãnh chống trơn.
- Chỗ nước từ mái nhỏ xuống ở nhà không có máng xối, nước bắn ngược lên sàn.
- Sàn gạch men bóng khi dính sương sớm hoặc dính nước mưa.
- Khoảng sàn trước cửa phòng tắm nếu phòng tắm mở ra hiên.
Đi dép có đế bám khi ra hiên lúc trời ẩm, đặt thảm chùi chân ở cửa, và đặc biệt nhắc trẻ nhỏ không chạy trên hiên ướt. Nếu thấy rêu ở bậc, báo chủ nhà; đó là chỗ người ta trượt ngã nhiều nhất ở nhà nghỉ vùng đồi.
Sương cũng là thủ phạm ít ai để ý. Ở vùng hồ, sáng sớm sương phủ mọi bề mặt ngoài trời, kể cả phần sàn hiên nằm dưới mái che nếu gió lùa vào. Người dậy sớm bước ra hiên pha cà phê bằng tất hay chân trần trên sàn gỗ ẩm sương rất dễ trượt. Một đôi dép để sẵn ở cửa là cách giải quyết rẻ và hiệu quả nhất.
Hiên trong từng kiểu nhà: A-frame, bungalow, nhà xây
Mỗi kiểu nhà nghỉ có một kiểu hiên riêng, và biết trước giúp anh chị đọc ảnh đúng hơn. Nhà chữ A có mái hai bên kéo sát đất nên không có hiên dọc thân nhà; hiên nằm ở mặt đầu hồi, thường là một sàn gỗ nhô ra trước cửa kính. Nếu phần mái không kéo dài ra phía trước, hiên đó gần như không có mái che, chỉ ngồi được khi trời khô.
Bungalow thường có hiên chạy ngang mặt trước, dưới một mái phụ hoặc dưới phần mái chính vươn dài. Đây là kiểu hiên dễ dùng nhất: đủ rộng cho hai ghế và một bàn nhỏ, có mái che, cửa phòng mở thẳng ra. Trong cụm bungalow, hiên của các căn có khi nối với lối đi chung, nên ai đi qua cũng thấy mình đang ngồi.
Nhà xây mái dốc hay có hiên kiểu nhà quê: một hàng hiên dài có cột, sàn gạch, mái ngói hay tôn. Hiên kiểu này rộng, che mưa tốt, có khi đủ kê cả bàn ăn. Nhược điểm là sàn gạch lạnh vào buổi sáng và trơn khi ướt. Dù là kiểu nào, câu hỏi vẫn vậy: mưa có ngồi được không, sàn có trơn không, có lan can ở chỗ cao không.
Lan can, độ cao và hiên trên sàn cột
Nhiều căn nhà nghỉ trên sườn đồi có hiên nhô ra khỏi mặt dốc, đứng trên cột. Phía trước là khoảng trống, có khi cao hơn đầu người so với mặt đất bên dưới. Hiên như vậy cần lan can chắc, đủ cao, khoảng hở giữa các thanh không quá rộng để trẻ chui qua.
Khi nhận nhà, anh chị thử đặt tay lên lan can, lắc nhẹ. Lan can gỗ để ngoài mưa nắng lâu ngày có thể lỏng ở chân. Đừng ngồi lên lan can, đừng tựa cả người ra ngoài, nhất là buổi tối có uống chút gì đó. Nếu nhóm có trẻ nhỏ, kéo ghế bàn ra xa mép, đừng đặt ghế sát lan can để trẻ leo lên.
Hiên sát mặt đất thì không có chuyện cao, nhưng có chuyện khác: côn trùng, ếch nhái, đôi khi rắn nhỏ trong mùa mưa ở vùng vườn đồi. Đèn hiên để sáng thu hút côn trùng; nên tắt khi không ngồi, kiểm giày dép để ngoài trước khi xỏ chân vào.
Ghế trên hiên cao cũng cần để ý. Ghế xích đu, ghế bập bênh, võng mắc ngang hiên rất được ưa chuộng trong ảnh, nhưng đặt gần lan can thì người ngồi đung đưa mạnh có thể va vào thanh chắn. Nếu muốn ngồi võng, kiểm móc treo chắc chắn trước khi ngả người, và không để hai người lớn cùng ngồi một chiếc võng chỉ dành cho một người.
Hướng hiên: nắng sáng dễ chịu, nắng chiều gắt
Hiên quay về hướng đông nhận nắng sớm, ấm áp đúng lúc buổi sáng còn se lạnh, rồi chiều thì râm. Hiên quay về hướng tây thì ngược lại: sáng râm và lạnh, chiều nắng xiên gắt chiếu thẳng vào chỗ ngồi và cả vào trong nhà qua cửa. Mùa khô, nắng chiều ở cao nguyên khá rát dù không khí mát.
Không có hướng nào tốt tuyệt đối, chỉ có hướng hợp với nhịp của nhóm. Ai thích ngồi cà phê sớm hợp hiên đông. Ai đi chơi cả ngày, chiều tối mới về ngồi thì hướng nào cũng được, miễn tối có mái che sương. Nếu hiên quay tây, hỏi có rèm tre hay mành che không.
Hướng hiên cũng ảnh hưởng nhiệt trong nhà. Hiên rộng mái sâu che bớt nắng cho vách và cửa phía sau, giữ trong nhà mát hơn vào buổi chiều. Đây là một trong những lý do nhà nghỉ vùng cao truyền thống luôn có hiên.
Mùa mưa, hướng hiên còn quyết định chuyện mưa hắt. Hiên quay về phía gió mùa thổi tới sẽ hứng mưa xiên nhiều hơn hiên quay ngược lại. Không cần nhớ hướng gió, chỉ cần hỏi chủ nhà mưa chiều thường hắt vào phía nào của căn nhà, họ sẽ biết ngay.
Khi giông gió kéo tới: hiên cần được thu dọn
Mùa mưa ở cao nguyên hay có những cơn giông chiều đến nhanh: gió nổi trước, mây kéo đen, rồi mưa ào xuống kèm sấm chớp. Trên hiên lúc đó, những thứ nhẹ như ghế nhựa, đệm ghế, khăn phơi, ô mở, túi nilon có thể bị gió cuốn bay khỏi hiên, rơi xuống dốc hoặc đập vào cửa kính. Khi thấy gió đổi và trời tối sầm, việc đầu tiên là thu đồ nhẹ vào trong hoặc dồn sát vách.
Cửa sổ, cửa kính mở ra hiên nên đóng và chốt lại, vì gió giật có thể đập cánh cửa vào khung rất mạnh. Rèm tre, mành cuốn ngoài hiên nên cuộn lên và buộc lại để không bị gió quật. Nếu hiên có quạt treo hay đèn treo đung đưa, tắt đi.
Trong lúc có sấm sét, đừng đứng ngoài hiên ngắm mưa sát lan can kim loại hay dưới cây cao gần nhà. Vào trong, chờ cơn giông qua; thường chỉ một lúc là trời dịu lại. Sau giông, ra hiên nhìn một vòng xem có cành cây gãy, đồ rơi hay nước đọng chỗ nào để dọn hoặc báo chủ nhà, trước khi trời tối.
Giữ hiên sạch và gọn trong mấy ngày ở
Đất đỏ Tây Nguyên bám rất dai vào đế giày, theo chân vào hiên rồi vào nhà. Thói quen nhỏ là cởi giày ở bậc dưới cùng, đi chân trần hoặc dép trong nhà trên hiên. Áo mưa, ô treo ở móc hoặc lan can cho ráo trước khi mang vào.
Ghế đệm ngoài hiên nên dựng nghiêng hoặc mang vào khi trời chuyển mưa, để đệm không ngấm nước. Ly tách, đồ ăn để ngoài hiên qua đêm sẽ gọi kiến và côn trùng, có khi cả chuột từ vườn. Dọn vào trước khi đi ngủ.
Hiên cũng là chỗ dễ để quên đồ: kính, điện thoại, sạc dự phòng trên bàn hiên khi trời mưa bất chợt. Trước khi đi chơi hoặc đi ngủ, liếc qua bàn hiên một lượt. Khi trả nhà, để hiên gọn như lúc nhận là cách cảm ơn chủ nhà đơn giản nhất.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết hiên nhà nghỉ có che được mưa không?
Nhìn sàn hiên trong ảnh hoặc khi tới: phần sát vách khô sạch, còn mép ngoài có vệt nước, rêu hay đất bắn thì vùng khô chỉ rộng tới đó. Cách chắc nhất là hỏi chủ nhà mưa lớn ngồi ngoài hiên có ướt không.
Hiên gỗ có trơn không?
Hiên gỗ trơn khi ướt, nhất là mép ngoài mái che và bậc lên xuống có rêu. Nên đi dép đế bám, đặt thảm ở cửa, không để trẻ chạy trên hiên ướt. Thấy rêu ở bậc thì báo chủ nhà xử lý.
Hiên quay hướng nào thì dễ chịu?
Hiên hướng đông nhận nắng sớm ấm áp, chiều râm mát. Hiên hướng tây sáng râm lạnh, chiều nắng xiên gắt. Không có hướng tốt nhất, tuỳ nhóm thích ngồi buổi nào. Hiên tây nên có mành hoặc rèm che nắng chiều.
Hiên trên cột có an toàn cho trẻ nhỏ không?
Chỉ khi lan can chắc, đủ cao và khe giữa các thanh hẹp để trẻ không chui qua. Kéo ghế bàn xa mép lan can để trẻ không leo lên. Người lớn luôn để mắt khi trẻ chơi trên hiên cao.
Có nên để đồ ăn ngoài hiên qua đêm không?
Không nên. Ở vùng vườn đồi, đồ ăn để ngoài qua đêm sẽ thu hút kiến, côn trùng, có khi cả chuột. Dọn ly tách, đồ ăn vào trong trước khi ngủ và đóng kín túi đồ khô.
Đèn hiên có nên để sáng cả đêm không?
Đèn hiên sáng thu hút côn trùng tụ quanh cửa, và khi mở cửa chúng bay vào nhà. Nên tắt đèn hiên khi không ngồi ngoài, chỉ để đèn lối đi nếu cần. Sáng ra kiểm giày dép để ngoài trước khi xỏ chân.