Một căn nhà gỗ ở Tà Đùng lạnh về đêm phần nhiều không vì gỗ mỏng, mà vì khe hở: khe giữa các tấm ván vách, khe giữa ván sàn ở nhà kê cao, khe dưới chân cửa, chỗ vách gặp mái. Gió đồi ban đêm lùa qua những khe ấy, đem hơi lạnh vào và kéo hơi ấm ra. Tìm khe bằng ánh sáng và bàn tay, chèn tạm bằng khăn hay chăn cũ chủ nhà đưa, xếp giường xa vách hướng gió là cách giữ ấm hiệu quả nhất cho đêm nay.
Bài này nói riêng về khe ván trong nhà gỗ, nhà sàn, thứ đặc trưng của vật liệu gỗ. Chuyện khe hở ở cửa, kính và gió lùa nói chung trong mọi kiểu nhà có ở danh mục nhiệt, ẩm và tiếng động; ở đây đi sâu vào chuyện vì sao ván gỗ có khe, khe nằm đâu, và người ở xử lý ra sao trong vài đêm.
Vì sao nhà gỗ có khe giữa các tấm ván
Vách và sàn gỗ ghép từ nhiều tấm ván. Dù lúc dựng có ghép khít, gỗ vẫn co và nở theo độ ẩm: mùa mưa nở ra, mùa khô co lại. Mỗi tấm co một chút, cộng lại thành những khe mảnh giữa các tấm. Ở căn gỗ mới, khe có thể xuất hiện sau mùa khô đầu tiên; ở căn đã ổn định, chủ nhà thường đã trám, nẹp lại những khe lớn.
Cách ghép ván cũng ảnh hưởng. Ván ghép mộng âm dương, tức tấm này có gờ lồng vào rãnh tấm kia, ít để lộ khe xuyên suốt dù gỗ co. Ván ghép mép bằng, đặt sát nhau, khi co là thành khe nhìn xuyên qua được. Ván ốp chồng mí như vảy cá thì nước mưa khó vào nhưng gió vẫn có thể luồn ở đầu mí.
Với người ở, không cần biết tên kiểu ghép. Chỉ cần biết: nhà gỗ hầu như căn nào cũng có vài chỗ hở, và mùa khô, đúng lúc đêm lạnh nhất, cũng là lúc khe rộng nhất. Đó là lý do mùa khô đêm trong nhà gỗ có thể lạnh hơn ta đoán.
Ngược lại, căn nhà gỗ có lót thêm một lớp bên trong, như tấm ốp, lớp vải dày hay lớp cách nhiệt kẹp giữa hai lớp ván, thì khe ở lớp ngoài gần như không ảnh hưởng tới người ở. Đó là khác biệt lớn nhất giữa hai căn nhà gỗ trông giống hệt nhau trên ảnh, và là câu đáng hỏi nhất trước khi đặt vào mùa khô.
Tìm khe hở: dùng ánh sáng và bàn tay
Cách dễ nhất để thấy khe là nhìn khi trời còn sáng mà trong nhà tối: đóng cửa, tắt đèn, đứng trong nhà nhìn ra vách. Chỗ nào có vệt sáng lọt vào là chỗ hở. Lúc hoàng hôn, nắng xiên thấp chiếu qua khe thành những đường sáng mảnh rất dễ thấy.
Khi trời đã tối, dùng tay. Áp mu bàn tay, vốn nhạy với lạnh hơn lòng bàn tay, dọc theo mép vách, chân vách, quanh khung cửa sổ, chỗ vách gặp sàn và gặp mái. Chỗ nào có luồng khí lạnh phả vào là chỗ hở. Đêm có gió thì cảm nhận rất rõ.
Với nhà sàn hay nhà gỗ kê cao, nhìn cả sàn. Khe giữa ván sàn có thể nhìn thấy đất bên dưới, nhất là căn ván sàn ghép mép bằng. Gió từ gầm lùa lên qua sàn là nguồn lạnh hay bị bỏ qua, vì người ta chỉ để ý vách và cửa.
Làm việc này một lần lúc mới nhận nhà là đủ. Đánh dấu trong đầu ba bốn chỗ hở lớn nhất, nhất là những chỗ gần giường, để tối về chèn ngay thay vì dò trong bóng tối.
Những chỗ hở hay gặp trong nhà gỗ
Chân vách, nơi vách gặp sàn. Ván vách thường dừng cách sàn một chút hoặc có nẹp chân tường hở. Gió luồn sát sàn, lạnh chân và lạnh người nằm thấp.
Chỗ vách gặp mái. Đỉnh vách, đầu hồi, dưới mái chéo thường có khe thông gió hoặc khe chưa bịt. Hơi ấm bốc lên và thoát ra ở đây.
Quanh khung cửa sổ và cửa chính. Cửa gỗ co ngót, lệch nhẹ, đóng không khít. Khe dưới chân cửa chính là nguồn gió lớn nhất ở nhiều căn.
Giữa ván sàn ở nhà kê cao. Gió gầm lùa lên, nhất là căn trên đồi trống. Lạnh lưng nếu nệm đặt sát sàn.
Lỗ luồn dây điện, ống nước. Chỗ dây điện, ống nước xuyên vách thường được khoét rộng hơn cần. Nhỏ nhưng thổi lạnh đều.
Mắt gỗ bị bong. Ván có mắt gỗ, tức chỗ cành cây cũ, khi khô có thể co rời ra để lại một lỗ tròn nhỏ xuyên vách. Nhìn ngược sáng thấy như chấm sáng. Một mảnh khăn giấy gấp nhỏ đặt hờ là đủ cho đêm nay, đừng ấn mạnh làm rộng lỗ.
Chèn tạm cho đêm nay mà không hại căn nhà
Khi đã thấy khe, việc chèn tạm cho một hai đêm khá đơn giản, chỉ cần không làm hỏng căn nhà. Khe dưới chân cửa: cuộn một chiếc khăn tắm dày hoặc chăn mỏng đặt sát chân cửa. Khe quanh cửa sổ: kéo rèm kín, nếu rèm mỏng thì treo thêm một tấm chăn mỏng chủ nhà đưa. Khe ở chân vách gần giường: dựng gối, đặt vali hoặc túi đồ chắn bớt.
Không nên dán băng keo lên gỗ, nhất là gỗ đã sơn phủ, vì lúc bóc ra dễ lột sơn, để vệt keo. Không nhét giấy hay vải vào khe ván bằng vật nhọn, có thể làm nứt mép ván. Không bịt kín hết mọi lỗ thông gió, đặc biệt ở căn có bếp ga, máy sưởi, vì căn nhà vẫn cần thở.
Cách tốt nhất vẫn là nhờ chủ nhà. Họ thường có sẵn chăn dày, tấm chắn cửa, rèm dày cho mùa lạnh, có khi chỉ là quên đưa. Báo chỗ hở cụ thể, chủ nhà vừa giúp được đêm nay, vừa biết để trám lại sau mùa khách.
Xếp chỗ ngủ để tránh gió lùa
Trong một căn gỗ, chọn chỗ đặt người ngủ quan trọng không kém chăn. Giường kê sát vách hướng gió chính, thường là vách quay ra hồ hoặc ra phía đồi trống, sẽ nhận luồng khí lạnh suốt đêm. Nếu được, kéo giường ra khỏi vách một khoảng nhỏ, hoặc đổi đầu giường về phía vách trong, vách giáp phòng khác.
Nệm đặt sát sàn ở nhà kê cao, như chỗ ngủ thêm trên sàn cho trẻ lớn hay bạn bè, là chỗ lạnh nhất vì khí lạnh từ gầm lên. Trải thêm một lớp chăn hay tấm lót dưới nệm, và đặt nệm xa cửa chính. Trên gác lửng, hơi ấm dồn lên nên thường ấm hơn, nhưng chỗ vách gặp mái có khe thì gió lùa thẳng vào đầu.
Người lớn tuổi, trẻ nhỏ, người dễ cảm lạnh nên được xếp chỗ ấm nhất: xa cửa, xa vách gió, không sát sàn ở nhà kê cao. Người trẻ khoẻ, ngủ say thì nhận chỗ còn lại. Một lần xếp đúng từ đầu đỡ được cả đêm trở dậy đổi chỗ trong bóng tối.
Nếu căn có hai phòng ngủ, đi thử cả hai trước khi chia: đứng giữa mỗi phòng một phút, áp tay lên vách và chân cửa. Phòng nào ít gió hơn dành cho người cần ấm. Việc này mất chưa tới năm phút mà nhiều nhóm bỏ qua, rồi nửa đêm mới đổi phòng.
Khi nào nên báo chủ nhà, khi nào nên đổi căn
Vài khe nhỏ ở vách, một chút gió dưới chân cửa là chuyện thường của nhà gỗ, chèn tạm là ổn. Nhưng nếu gió lùa mạnh tới mức rèm bay, nếu khe sàn nhìn rõ xuống đất ngay dưới giường, nếu cửa không đóng kín được, thì nên báo chủ nhà ngay trong buổi chiều, đừng đợi tới đêm.
Chủ nhà có thể mang thêm chăn, máy sưởi nếu có, tấm chắn gió, hoặc xếp sang căn khác kín hơn nếu còn trống. Nói rõ chỗ hở, mức gió, ai trong nhóm sợ lạnh. Đa số chủ nhà quanh hồ đã quen chuyện đêm lạnh và có cách xử lý.
Đừng ngại vì sợ làm phiền: báo lúc sáu giờ chiều dễ hơn nhiều so với gọi lúc mười một giờ đêm khi cả nhà đã lạnh.
Lần sau đặt nhà gỗ vào mùa khô, nhất là những tháng cuối năm và đầu năm, hỏi trước: vách ghép kiểu gì, có lót trong không, cửa có kín không, có chăn dày cho mỗi người không. Câu trả lời giúp anh chị chọn đúng căn, đỡ một đêm co ro.
Khe hở có phải là lỗi của căn nhà không
Không hẳn. Một số khe trong nhà gỗ là cố ý: khe thông gió ở đỉnh vách, dưới mái, khe ở chân vách nhà sàn để hơi ẩm thoát ra. Nhà gỗ ở vùng mưa nhiều cần thở, nếu bịt kín hoàn toàn thì mùa mưa hơi ẩm bị nhốt bên trong, gỗ lâu khô, dễ mốc. Người làm nhà phải cân giữa ấm mùa khô và khô mùa mưa.
Những khe không cố ý thì đến từ gỗ co ngót, cửa lệch theo thời gian, hoặc từ việc làm chưa kỹ. Căn được chăm thì chủ nhà theo dõi và nẹp, trám dần những khe này, nhất là trước mùa khô. Căn ít được chăm thì khe rộng dần qua các năm.
Phân biệt hai loại khá dễ: khe cố ý thường đều, có nẹp hoặc lưới chắn côn trùng, nằm cao gần mái hoặc sát chân vách; khe không cố ý thì không đều, chỗ rộng chỗ hẹp, nằm giữa các tấm ván. Khe cố ý thì để yên, chỉ kéo rèm che nếu ngay đầu giường; khe không cố ý thì chèn tạm và báo chủ nhà.
Gió lùa ban đêm và chuyện ngủ ngon
Một luồng gió nhỏ thổi đều vào người suốt đêm làm cơ thể mất nhiệt từ từ mà người ngủ không nhận ra cho tới khi tỉnh giấc vì lạnh, thường là gần sáng. Đó là lý do có người đắp chăn dày trong nhà gỗ mà vẫn thấy lạnh: chăn che được thân, nhưng gió lùa vào vai, cổ, đỉnh đầu, những chỗ chăn không kín.
Vì vậy, ngoài chăn, nên để ý ba chỗ: cổ và vai, đầu, bàn chân. Áo ấm cổ cao hoặc khăn quàng mỏng khi ngủ, mũ len mỏng cho người sợ lạnh, tất dày. Ba món nhỏ này giữ ấm tốt hơn thêm một tấm chăn, vì chúng chặn đúng chỗ gió lùa vào.
Người ngủ chung giường thì người sợ lạnh nằm phía xa vách. Trẻ nhỏ hay đạp chăn thì cho mặc bộ đồ ngủ dài tay, dài chân, thêm tất, vì chăn sẽ không ở yên trên người suốt đêm. Những chuyện này nghe nhỏ, nhưng trong nhà gỗ có gió lùa, chúng là khác biệt giữa một đêm ngon giấc và một đêm co ro.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhà gỗ lạnh hơn về mùa khô?
Mùa khô đêm trời quang nên mất nhiệt nhanh, và gỗ khô thì co lại, khe giữa các tấm ván rộng ra. Hai điều ấy cộng lại làm gió lùa vào nhiều hơn đúng lúc trời lạnh nhất. Mùa mưa gỗ nở, khít hơn, đêm thường cũng bớt lạnh hơn.
Có nên dán băng keo bịt khe ván không?
Không nên, vì băng keo dễ lột sơn và để vệt keo trên gỗ khi bóc. Chèn bằng khăn, chăn, gối, vali là đủ cho vài đêm. Nếu khe lớn, báo chủ nhà để họ có cách xử lý hợp với căn nhà và trám lại về sau.
Làm sao biết căn nhà gỗ có nhiều khe trước khi đặt?
Hỏi chủ nhà vách ghép kiểu gì, có lớp lót bên trong không, căn đã qua mùa khô nào chưa, khe đã được trám chưa. Xin ảnh chụp gần vách phòng ngủ. Ảnh chụp ngược sáng thấy vệt sáng lọt qua vách là dấu có khe.
Ngủ trên sàn nhà sàn có lạnh không?
Thường lạnh hơn ngủ trên giường, vì khí lạnh từ gầm lên qua ván sàn. Nên trải một lớp lót hoặc chăn dày dưới nệm, đặt nệm xa cửa chính và xa chỗ sàn có khe. Trẻ nhỏ và người lớn tuổi nên ngủ trên giường.
Bịt hết khe có làm nhà ngột không?
Có thể, nhất là căn có bếp ga hay máy sưởi. Chỉ nên chèn những khe gần chỗ ngủ và khe dưới chân cửa, vẫn để căn nhà có chỗ thông khí. Không bịt các lỗ thông gió chủ nhà cố ý để lại ở đỉnh vách hay gần mái.