Mùa mưa ở vùng hồ Tà Đùng, căn nhà gỗ hút thêm hơi ẩm từ không khí: ván nở ra nên khe khít hơn nhưng cửa gỗ đóng mở nặng, có khi kẹt; chăn gối, khăn hơi nồm vì lâu khô; góc khuất ít nắng, chân vách phía mưa tạt và quanh phòng tắm là chỗ dễ mốc. Đó là nhịp bình thường của nhà gỗ chứ không hẳn là hư hỏng. Người ở chỉ cần biết mở, đóng cửa đúng lúc, phơi đồ đúng chỗ và báo chủ nhà khi thấy chỗ thấm thật.
Mùa mưa ở Tây Nguyên thường kéo dài nhiều tháng, những ngày mưa dầm có thể liền nhau. Bài này đứng ở góc căn nhà gỗ: nó thay đổi thế nào khi trời ẩm liên tục, chỗ nào trong nhà đáng để ý, và vì sao căn nhà ấy vẫn có thể là nơi ở rất dễ chịu những ngày mưa. Mẹo giữ ấm và khô của khách nói chung có ở những trang khác; ở đây là căn nhà.
Căn nhà gỗ đổi ra sao khi trời ẩm liên tục
Khi trời mưa nhiều ngày, không khí quanh căn nhà gần như bão hoà hơi nước. Gỗ, vốn hút và nhả ẩm theo không khí, lúc này chỉ hút mà ít có dịp nhả. Ván vách, ván sàn, khung cửa nở ra một chút. Người ở thấy rõ nhất ở cửa: cánh cửa gỗ mùa khô đóng nhẹ, mùa mưa phải đẩy mạnh, có cánh cọ vào khung kêu sột soạt.
Mặt tốt là khe ván khít lại, gió lùa ít hơn mùa khô. Nhiều căn gỗ vì thế mùa mưa lại kín hơn, đêm bớt lạnh dù trời ẩm. Mặt khác là không khí trong nhà ẩm hơn, mọi thứ bằng vải lâu khô, giấy tờ hơi mềm, muối đường để ngoài dễ chảy.
Gỗ ngoài trời đổi màu sẫm khi ướt, khô thì sáng lại. Hiên gỗ, bậc gỗ ướt trơn hơn, chuyện được bàn ở bài riêng trong danh mục này; ở đây chỉ dặn đi chậm và để ý rêu ở mép bậc. Mái gỗ hay mái lợp có lớp gỗ bên dưới thì có thể có tiếng tách nhỏ khi gỗ nở. Tất cả là căn nhà đang thích nghi với mùa.
Nhà sàn kê cao thì có lợi thế riêng trong mùa mưa: sàn cách mặt đất ẩm, nước chảy dưới gầm không chạm sàn, gió đi dưới gầm giúp sàn khô nhanh khi trời hửng. Nhà gỗ đặt sát đất thì chân vách và sàn gần đất ẩm hơn, nên càng cần hiên sâu và rãnh thoát nước quanh nhà.
Những chỗ dễ ẩm, dễ mốc nhất
Chân vách phía mưa tạt. Vách quay về hướng mưa tạt, nhất là căn hiên nông, nhận nước nhiều nhất. Chân vách bên trong có thể sẫm màu, sờ thấy lạnh và ẩm hơn chỗ khác.
Góc phòng ít nắng, ít gió. Góc phía sau, sát sườn đồi, khuất nắng, không khí đứng yên. Đây là chỗ đốm mốc hay xuất hiện đầu tiên.
Quanh phòng tắm. Hơi nước từ tắm nước nóng cộng với không khí đã ẩm sẵn. Mép sàn, chân vách giáp phòng tắm cần khô nhanh.
Sau tủ, gầm giường kê sát vách. Không khí không lưu thông, hơi ẩm đọng lại. Đồ để ở đây dễ có mùi.
Trong tủ quần áo đóng kín. Chăn, gối dự phòng cất lâu trong tủ gỗ đóng kín dễ nồm, có mùi. Lấy ra phơi trước khi dùng.
Mặt sau rèm dày. Rèm che sát cửa kính hay vách lạnh, hơi nước đọng ở mặt sau. Kéo rèm ra ban ngày cho khô.
Cửa gỗ nặng, cửa kẹt: dùng thế nào cho đỡ
Cửa gỗ nở vào mùa mưa là chuyện thường. Khi cửa nặng, đừng giật mạnh hay đạp chân vào để đóng, vì dễ làm lệch bản lề, toác mép cửa. Nâng nhẹ tay nắm lên một chút rồi đẩy, vì nhiều cánh cửa kẹt do sệ xuống chạm sàn. Nếu cửa cọ ở một điểm cố định, đóng chậm qua đoạn ấy.
Cửa sổ gỗ cũng vậy: có cánh mùa mưa đóng không vào hết, để lại một khe nhỏ. Khép hết mức được rồi kéo rèm che. Nếu cửa chính hay cửa phòng ngủ không đóng được hẳn, hoặc khoá không vào, báo chủ nhà ngay vì liên quan tới cả ấm lẫn an tâm ban đêm.
Ngược lại, đừng vì sợ kẹt mà để cửa mở suốt ngày mưa. Mưa tạt vào làm ướt sàn, hơi ẩm vào nhà, còn cánh cửa mở vẫn nở như thường. Đóng cửa phía mưa, mở cửa phía khuất là cách vừa thoáng vừa khô.
Chăn gối, khăn và quần áo: giữ cho khô
Trong mùa mưa, đồ vải là thứ khó chịu nhất khi ẩm. Chăn gối hơi nồm làm đêm lạnh hơn, khăn tắm không khô làm buổi tắm mất vui. Chủ nhà chăm thường phơi, sấy chăn trước khi giao nhà, nhưng sau một hai ngày mưa dầm, chăn vẫn có thể hút ẩm từ không khí.
Ban ngày, gấp chăn lên đầu giường thay vì để trải phẳng, để mặt nệm thở. Nếu có lúc nắng hửng, mở cửa và phơi chăn lên lan can hiên có mái che vài chục phút. Khăn tắm sau khi dùng treo ở hiên có mái, chỗ gió, đừng vắt trên ghế gỗ trong phòng ngủ vì vừa lâu khô vừa làm ẩm gỗ.
Quần áo để trong vali kéo khoá, có túi hút ẩm nhỏ nếu mang theo, đừng treo vào tủ gỗ đóng kín nhiều ngày. Đồ ướt mưa thì treo ngoài hiên hoặc nhà tắm có quạt hút, không mang vào phòng ngủ. Hỏi chủ nhà có máy sấy, máy hút ẩm hay chỗ phơi đồ có mái che không, nhiều nơi có mà khách không hỏi nên không biết.
Giấy tờ, vé, tiền mặt và đồ điện tử nên để trong túi kín, vì giấy hút ẩm nhanh và mềm đi chỉ sau một hai ngày mưa dầm.
Mốc, thấm hay chỉ là ẩm: phân biệt để báo đúng
Ẩm là gỗ sẫm màu nhẹ, sờ hơi mát và hơi ướt, khô dần khi trời hửng. Đây là chuyện bình thường của nhà gỗ mùa mưa. Mốc là những đốm trắng, xám, đen hoặc xanh nhạt trên bề mặt gỗ, vải, góc tường, thường kèm mùi chua ngai ngái. Thấm là nước vào từ ngoài, để lại vệt chảy, giọt đọng, mảng ướt lan rộng sau mỗi trận mưa.
Ẩm thì chỉ cần thông gió khi có thể. Mốc nhỏ ở góc ít dùng thì báo chủ nhà, tránh để đồ ở đó. Mốc ở chăn gối, đầu giường, trong phòng ngủ thì báo ngay, xin thay chăn hoặc đổi chỗ, nhất là khi có người dị ứng. Thấm, dột thì báo ngay kèm vị trí, đặt chậu hứng nếu cần, dời đồ điện và vali ra xa.
Báo đúng loại giúp chủ nhà xử lý đúng. Một câu "phòng có mùi" khác hẳn câu "góc vách phía sau giường có đốm mốc đen bằng bàn tay" hay "mưa to thì nước chảy thành vệt ở khung cửa sổ phía hồ". Câu cụ thể vừa được giúp nhanh, vừa giúp căn nhà được sửa đúng chỗ cho khách sau.
Chụp một tấm ảnh chỗ đó gửi kèm là đủ rõ, đỡ phải giải thích dài.
Vì sao nhà gỗ vẫn là chỗ ở dễ chịu những ngày mưa
Đọc tới đây có thể thấy nhà gỗ mùa mưa nhiều chuyện. Nhưng nhiều người lại thích ở nhà gỗ nhất vào mùa này. Tiếng mưa trên mái gỗ, mùi gỗ ướt, ánh đèn vàng trên vách gỗ sẫm, cảm giác ngồi trong một căn nhà ấm nhìn ra vườn cà phê mờ mưa, là thứ một căn phòng tường sơn khó có.
Gỗ hút bớt hơi ẩm nên trong nhà ít khi đọng nước trên mặt vách như ở căn vách kính hay vách tôn. Ván nở làm căn nhà kín hơn. Sàn gỗ vẫn ấm chân dù trời ẩm. Một căn nhà gỗ được chăm, hiên sâu, có chỗ phơi đồ có mái, là chỗ ở mùa mưa rất đáng chọn.
Mùa mưa cũng là lúc vườn quanh căn nhà xanh nhất, hồ đầy nước nhất, sương chiều kéo qua đồi đẹp nhất. Ngồi trong nhà gỗ nhìn ra những thứ ấy qua một ô cửa, nghe mưa trên mái, là trải nghiệm mà nhiều người quay lại Tà Đùng lần thứ hai để tìm.
Điều cần là chọn đúng căn và ở đúng cách. Hỏi hiên có sâu không, căn có qua mùa mưa nào chưa, có chỗ phơi đồ không. Tới nơi, đi một vòng tìm chỗ ẩm, giữ cửa đúng nhịp. Vậy là mấy ngày mưa trong căn nhà gỗ sẽ là phần anh chị nhớ nhất của chuyến đi.
Hiên và mái nhô: thứ giữ căn nhà gỗ khô
Trong mùa mưa, thứ bảo vệ căn nhà gỗ nhiều nhất không nằm ở gỗ mà ở mái. Mái nhô xa ra khỏi vách, hiên sâu có mái che, giữ cho vách và cửa không bị mưa tạt trực tiếp. Căn có hiên sâu bao quanh thì vách khô hơn hẳn, trong nhà ít ẩm hơn, cửa ít kẹt hơn, chân vách ít mốc hơn.
Hiên còn là chỗ để những thứ ướt ở ngoài nhà: giày dép dính bùn đất đỏ, áo mưa, ô, khăn ướt. Một căn có hiên rộng thì trong nhà sạch và khô; căn hiên nông thì mọi thứ ướt phải mang vào trong, kéo theo hơi ẩm và bùn. Đây là lý do khi đi mùa mưa, câu hỏi về hiên quan trọng không kém câu hỏi về phòng ngủ.
Nhìn ảnh, hiên tốt là hiên có mái che phủ hết chiều sâu, đủ đặt ghế ngồi mà không bị mưa hắt, có móc treo hay lan can để phơi đồ. Hỏi thêm phía nào mưa hay tạt để biết cửa nào nên đóng khi trời kéo mây.
Mưa dầm nhiều ngày: nhịp ở trong căn nhà gỗ
Có những đợt mưa dầm kéo dài vài ngày liền, trời không hửng. Khi đó căn nhà gỗ không có lúc nào để nhả ẩm, mọi thứ trong nhà dần ẩm theo. Cách ở hợp là tạo những lúc khô nhỏ trong ngày: bật quạt hút phòng tắm sau khi tắm, mở cửa phía khuất mưa vào lúc mưa nhỏ, bật máy hút ẩm nếu chủ nhà có, giữ cửa phòng ngủ đóng cho phòng ngủ khô hơn phần còn lại của nhà.
Hạn chế những việc làm thêm hơi nước trong nhà: nấu nồi lẩu lớn trong căn không có hút mùi, phơi đồ ướt trong phòng, tắm nước nóng lâu với cửa phòng tắm mở. Mỗi việc ấy đổ thêm một ít hơi nước vào căn nhà vốn đã no ẩm.
Nếu ở dài ngày trong mùa mưa, chuyện giữ ấm, giữ khô và nhịp sống bên trong được bàn kỹ ở những trang khác. Ở góc căn nhà, chỉ nhắc rằng gỗ cần những khoảng khô để thở; người ở giúp căn nhà có những khoảng ấy, căn nhà sẽ giữ cho người ở dễ chịu lại.
Câu hỏi thường gặp
Nhà gỗ mùa mưa có bị dột không?
Căn được làm và chăm kỹ thường không dột. Căn mới chưa qua mùa mưa nào hoặc ít được bảo dưỡng thì có thể có chỗ thấm ở khung cửa, chỗ vách gặp mái. Hỏi trước căn đã qua mùa mưa chưa; khi ở, thấy vệt nước chảy thì báo chủ nhà ngay kèm vị trí.
Vì sao cửa gỗ đóng không vào vào mùa mưa?
Vì gỗ hút ẩm và nở ra, cánh cửa hoặc khung to lên một chút, cọ vào nhau. Nâng nhẹ tay nắm rồi đẩy, đừng giật mạnh. Nếu cửa chính hay cửa phòng ngủ không đóng, không khoá được, báo chủ nhà để chỉnh lại.
Chăn gối trong nhà gỗ bị nồm thì làm sao?
Ban ngày gấp chăn lên cho nệm thở, phơi chăn ở hiên có mái khi trời hửng. Hỏi chủ nhà có máy sấy hay chăn khô dự phòng không. Chăn có mùi mốc thì xin đổi, đừng cố đắp, nhất là với người dị ứng.
Có nên ở nhà gỗ khi đi Tà Đùng mùa mưa?
Nên, nếu chọn căn hiên sâu, đã qua ít nhất một mùa mưa, có chỗ phơi đồ có mái. Nhà gỗ mùa mưa kín hơn mùa khô, tiếng mưa trên mái gỗ dễ chịu. Chỉ cần biết giữ cửa đúng nhịp và giữ đồ vải khô.
Thấy đốm mốc trong phòng ngủ thì có nguy hiểm không?
Một đốm nhỏ ở góc ít dùng thường không đáng ngại với người khoẻ, nhưng không nên ngủ sát chỗ đó. Mốc ở chăn gối, đầu giường hay lan rộng thì báo chủ nhà ngay, xin thay đồ hoặc đổi phòng, nhất là khi trong nhóm có trẻ nhỏ hay người dị ứng.
Mang gì để đồ khô khi ở nhà gỗ mùa mưa?
Túi hút ẩm nhỏ cho vali, túi chống nước cho đồ điện tử và giấy tờ, vài móc phơi đồ, áo mưa thay cho ô khi đi lại trong khuôn viên. Quần áo giữ trong vali kéo khoá, đừng treo lâu trong tủ gỗ đóng kín.