Nhà sàn nghỉ dưỡng quanh hồ Tà Đùng mượn hình dáng của nhà sàn truyền thống: sàn gỗ nâng trên cột, mái dốc, cầu thang lên sàn, hiên quanh nhà. Nhưng bên trong, hai loại nhà khác nhau nhiều. Nhà sàn truyền thống là nhà để ở của cả gia đình, thường một không gian chung lớn, bếp lửa ở giữa nhà, ít cửa sổ, sinh hoạt theo nếp chung. Nhà sàn nghỉ dưỡng chia phòng ngủ riêng, có phòng tắm trong nhà, cửa kính, điện nước đầy đủ, làm cho một nhóm khách ở vài đêm. Biết khác biệt giúp anh chị chọn đúng và ở đúng.
Xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng, gồm địa bàn hai xã Đắk Som và Đắk R'Măng cũ của Đắk Glong, là nơi sinh sống của đồng bào các dân tộc bản địa Tây Nguyên cùng nhiều cộng đồng từ nơi khác tới lập nghiệp. Nhà sàn là một phần trong nếp nhà truyền thống của nhiều dân tộc ở Tây Nguyên và miền núi, nhưng không phải dân tộc nào cũng ở nhà sàn. Bài này chỉ nhắc chuyện nhà sàn bản địa như một nét văn hoá để hiểu căn nhà nghỉ dưỡng mình ở, không đi sâu vào dân tộc học.
Nhà sàn truyền thống: một không gian cho cả gia đình
Ở nhiều dân tộc Tây Nguyên, nhà sàn truyền thống làm bằng gỗ, tre, nứa, mái lợp tranh hoặc lá, sàn nâng trên cột. Có nơi là nhà dài, nhiều thế hệ, nhiều gia đình nhỏ cùng ở dưới một mái, mỗi gia đình một gian nhỏ dọc theo nhà, phần chung ở phía trước để tiếp khách, sinh hoạt. Có nơi là nhà sàn nhỏ cho một gia đình. Hình dáng, cách chia gian, hướng cửa tuỳ theo dân tộc và vùng.
Điểm chung của nhiều nhà sàn truyền thống là sự gắn bó với bếp lửa. Bếp đặt trên sàn, có khung đất hay tấm chắn bên dưới, lửa giữ ấm cả nhà về đêm, khói hun gác bếp để giữ lương thực khô. Nhà ít cửa sổ, ánh sáng vào qua cửa chính và khe vách, bên trong thường tối và ấm, có mùi khói gỗ.
Gầm nhà sàn truyền thống là nơi làm việc: để nông cụ, củi, khung dệt, có khi nuôi gia súc nhỏ. Cầu thang là thân cây khắc bậc hay thang gỗ đơn giản. Đó là căn nhà của một nếp sống nông nghiệp gắn với rẫy, với rừng, với cộng đồng, không phải căn nhà để nghỉ vài đêm.
Nhiều chi tiết của căn nhà truyền thống có ý nghĩa trong đời sống cộng đồng mà người ngoài không dễ hiểu hết qua một lần nhìn. Vì vậy, khi nói về nhà sàn bản địa, cách đúng là nghe người địa phương kể, thay vì tự diễn giải từ những gì đọc vội.
Bài này cũng chỉ dừng ở mức hình dung chung, không thay cho lời kể ấy.
Nhà sàn nghỉ dưỡng: mượn dáng, đổi ruột
Nhà sàn nghỉ dưỡng quanh hồ mượn từ nhà sàn truyền thống những thứ làm nên cảm giác: sàn gỗ cao, cột lộ ra, mái dốc, hiên rộng, cầu thang lên sàn. Nhìn từ ngoài, nhiều căn mang dáng dấp quen thuộc của nhà sàn vùng cao, nhất là những căn làm mái lá hay mái tranh giả, vách gỗ thô.
Bên trong thì gần như là một căn nhà hiện đại. Phòng ngủ có vách và cửa riêng thay cho một gian chung. Phòng tắm, nhà vệ sinh trong nhà, có nước nóng. Bếp nếu có là bếp điện hay bếp ga, không có bếp lửa trên sàn. Cửa sổ, cửa kính lớn để lấy sáng và nhìn ra cảnh. Mái thường là tôn hay ngói, có khi lợp thêm lớp lá bên trên cho đẹp. Điện, quạt, ổ cắm, có khi điều hoà.
Không có gì sai trong việc đổi ruột ấy; khách nghỉ dưỡng cần phòng riêng, phòng tắm, ánh sáng. Chỉ cần hiểu rằng căn nhà sàn mình ở là một kiểu nhà nghỉ mới, lấy cảm hứng từ nhà truyền thống, không phải là ở trong một căn nhà sàn truyền thống thật.
Khi chủ nhà giới thiệu căn của mình là nhà sàn, hãy hiểu đó là cách gọi theo hình dáng. Câu hỏi đáng hỏi không phải là căn nhà có đúng kiểu truyền thống không, mà là căn nhà ấy ở có dễ chịu không, phòng ngủ, phòng tắm, cầu thang ra sao.
Hai kiểu nhà sàn đặt cạnh nhau
Bảng dưới so theo những điều người ở cảm nhận được. Mỗi nhà sàn truyền thống mỗi khác theo dân tộc và vùng; đây chỉ là nét chung để dễ hình dung.
| Điều so | Nhà sàn truyền thống | Nhà sàn nghỉ dưỡng |
|---|---|---|
| Làm cho ai | Một gia đình hay nhiều thế hệ ở lâu dài | Một nhóm khách ở vài đêm |
| Chia không gian | Gian chung lớn, các gian nhỏ dọc nhà | Phòng ngủ riêng có cửa, phòng sinh hoạt chung |
| Bếp | Bếp lửa trên sàn, giữa hoặc cuối nhà | Bếp điện, bếp ga, hoặc không có bếp |
| Phòng tắm | Thường ở ngoài nhà | Trong nhà, có nước nóng |
| Ánh sáng | Ít cửa sổ, trong nhà tối, ấm | Nhiều cửa sổ, có khi vách kính |
| Vật liệu | Gỗ, tre, nứa, mái tranh hoặc lá | Gỗ, ván, tôn, ngói, kính, có khi lá phủ ngoài |
| Gầm sàn | Chỗ làm việc, để nông cụ, củi | Để trống, chỗ ngồi, để xe |
Hai cột không cạnh tranh nhau. Một bên là nếp sống, một bên là chỗ nghỉ. Hiểu cả hai thì ở căn nghỉ dưỡng sẽ thấy rõ cái gì được giữ, cái gì được đổi.
Ở nhà sàn nghỉ dưỡng cảm thấy gì từ nếp nhà cũ
Dù đã đổi ruột, căn nhà sàn nghỉ dưỡng vẫn giữ một số cảm giác của nhà sàn truyền thống. Sàn gỗ cao làm người ở có cảm giác tách khỏi mặt đất, nhìn vườn từ trên xuống. Gió đi dưới sàn làm nhà mát trưa. Tiếng bước chân trên sàn gỗ vang nhẹ, ai đi đâu trong nhà đều nghe. Ngồi ở hiên sàn nhìn ra đồi, thấy được vì sao người xưa thích dựng nhà cao.
Cũng có những cảm giác đã mất. Không có bếp lửa giữa nhà nên đêm lạnh phải nhờ chăn, máy sưởi. Nhiều cửa kính nên nhà sáng hơn nhưng cũng mất nhiệt nhanh hơn ban đêm. Phòng riêng có vách nên không còn cảm giác cả nhóm cùng ở một gian, quây quần quanh bếp. Nhiều nhóm khách vì vậy thích ngồi ở phòng chung hay hiên vào buổi tối, như tìm lại không gian chung ấy.
Nếu muốn có cảm giác gần với nếp nhà cũ hơn, một số căn nghỉ dưỡng làm phòng chung lớn với sàn trải chiếu, nệm, để cả nhóm ngồi bệt quây quần. Hỏi chủ nhà căn có kiểu không gian ấy không, nếu nhóm thích ngồi cùng nhau buổi tối.
Đó cũng là cách ở hợp với căn nhà sàn hơn cả: ban ngày ra hiên, ra vườn, ra hồ; buổi tối cả nhóm về một gian chung, đèn vàng, trà nóng, chuyện trò, rồi mỗi người về phòng mình.
Bếp lửa trên sàn: thứ không nên bắt chước trong nhà nghỉ
Một số khách thích không khí bếp lửa của nhà sàn truyền thống và muốn đốt lửa, nướng than trong nhà sàn nghỉ dưỡng. Đây là điều không nên làm. Nhà sàn truyền thống có bếp đặt trên khung đất, có kinh nghiệm giữ lửa nhiều đời, có mái và vách thoáng để khói thoát. Nhà sàn nghỉ dưỡng thường không có những thứ ấy: sàn ván phủ dầu, vách kín, cửa kính, rèm vải, nệm, thảm.
Than hồng trong phòng kín còn sinh khí độc không màu không mùi, nguy hiểm khi ngủ. Chuyện sưởi ấm an toàn, than hồng và khí độc có bài riêng trong danh mục an toàn của trang. Ở đây chỉ nhắc: muốn có lửa, hỏi chủ nhà chỗ đốt lửa ngoài trời nếu khuôn viên có, đừng mang không khí bếp lửa vào trong căn nhà gỗ.
Ánh đèn vàng ấm, tấm chăn dày, bình trà nóng là cách nhà sàn nghỉ dưỡng thay cho bếp lửa. Không giống hệt, nhưng đủ ấm, và để căn nhà gỗ còn nguyên cho người đến sau.
Nếu căn có lò sưởi hay chỗ đốt lửa được làm riêng, có ống khói, chỉ dùng theo đúng cách chủ nhà chỉ và không để lửa qua đêm.
Tôn trọng nhà sàn và nếp sống của người địa phương
Quanh hồ, nhà ở của người dân trong thôn, bon ngày nay phần nhiều là nhà xây hay nhà gỗ trệt; nhà sàn truyền thống không còn nhiều như trước. Khi đi dạo qua thôn mà thấy một căn nhà sàn cũ, đó là nhà ở của một gia đình, không phải điểm tham quan. Không tự ý bước lên cầu thang, không chụp ảnh vào trong nhà hay chụp cận người khi chưa được đồng ý.
Nếu muốn tìm hiểu nhà sàn truyền thống, cách tốt nhất là hỏi chủ nhà nghỉ, người thường quen biết trong thôn, có nơi nào đón khách tham quan hay có dịp nào phù hợp không. Một số địa phương ở Tây Nguyên có nhà sàn, nhà dài được giữ lại như di sản văn hoá cộng đồng, có lúc mở cho khách tới tìm hiểu.
Ở trong căn nhà sàn nghỉ dưỡng, cũng có thể giữ vài nếp nhỏ của nhà sàn: cởi giày dép trước khi lên sàn, đi nhẹ, nói khẽ khi người khác nghỉ. Đó vừa là giữ gìn căn nhà gỗ, vừa là một cách gần với nếp nhà vùng cao hơn.
Mua nông sản, đồ thủ công của người trong thôn khi có dịp, hỏi chuyện một cách tôn trọng, cũng là cách khách nghỉ dưỡng góp một phần nhỏ vào đời sống địa phương, nơi những căn nhà nghỉ đang mượn dáng nếp nhà của họ.
Chọn nhà sàn nghỉ dưỡng: hỏi gì trước
Vì chữ "nhà sàn" trong mô tả có thể chỉ nhiều kiểu khác nhau, hỏi vài câu cụ thể giúp hình dung đúng. Sàn cao chừng nào, lên bao nhiêu bậc, cầu thang có tay vịn và có mái không. Phòng ngủ là phòng riêng có cửa hay gian thông nhau. Phòng tắm trong nhà hay ngoài nhà. Có lót sàn, có thảm, giường có chân không.
Hỏi thêm về mái và vách: mái lá thật hay mái tôn có phủ lá, vách gỗ một lớp hay có lót. Mái lá thật mát, êm khi mưa nhưng cần được chăm kỹ; mái tôn phủ lá thì nhìn như mái lá nhưng nghe mưa như mái tôn. Vách một lớp thì đêm lạnh và vọng tiếng hơn.
Với nhóm có ông bà, trẻ nhỏ, hỏi kỹ về cầu thang và lan can hiên sàn. Với cặp đôi muốn riêng tư, hỏi phòng ngủ có vách kín và cửa khoá không. Những câu ấy giúp tìm đúng căn nhà sàn hợp với nhóm. Xem căn cụ thể và hỏi lịch trống thì anh chị có thể sang TaDungVilla.com.
Câu hỏi thường gặp
Nhà sàn nghỉ dưỡng ở Tà Đùng có phải nhà sàn truyền thống không?
Thường là không. Đó là nhà nghỉ mới mượn dáng nhà sàn: sàn gỗ cao, cột, mái dốc, hiên, nhưng bên trong có phòng ngủ riêng, phòng tắm trong nhà, điện nước, cửa kính. Nhà sàn truyền thống là nhà ở của gia đình bản địa, chia gian và sinh hoạt theo nếp riêng.
Có được đốt lửa trong nhà sàn nghỉ dưỡng như nhà truyền thống không?
Không nên. Nhà nghỉ dưỡng không có bếp lửa trên khung đất và không thoáng như nhà truyền thống, lại nhiều vật dễ cháy. Than hồng trong phòng kín còn sinh khí độc. Muốn có lửa, hỏi chủ nhà chỗ đốt lửa ngoài trời nếu có.
Đi dạo trong thôn có được vào xem nhà sàn của người dân không?
Nhà sàn trong thôn là nhà ở của gia đình, không phải điểm tham quan. Không tự ý lên nhà hay chụp ảnh vào trong khi chưa được mời. Muốn tìm hiểu, hỏi chủ nhà nghỉ có nơi nào đón khách hay người quen nào sẵn lòng giới thiệu.
Nhà sàn mái lá có dột không?
Mái lá thật được làm và thay đúng hạn thì ít dột, mát và êm khi mưa, nhưng cần được chăm thường xuyên. Nhiều căn nghỉ dưỡng dùng mái tôn hoặc ngói rồi phủ lá bên ngoài cho đẹp, ít dột hơn nhưng tiếng mưa khác. Hỏi chủ nhà mái làm bằng gì.
Nhà sàn nghỉ dưỡng hợp với ai?
Hợp với người thích cảm giác ở trên cao, gió mát, sàn gỗ, nhìn vườn từ hiên, như cặp đôi, nhóm bạn, gia đình có trẻ lớn. Gia đình có ông bà hay trẻ nhỏ thì nên chọn căn sàn thấp, cầu thang có tay vịn, hoặc cân nhắc nhà trệt.