Không bao giờ mang than hồng, bếp củi hay lò than vào phòng ngủ đóng kín cửa để sưởi, kể cả khi than đã "hết khói". Than cháy trong phòng kín sinh ra khí CO không màu, không mùi, người ngủ có thể ngộ độc mà không tỉnh dậy. Trong căn nhà nghỉ ở Tà Đùng, cách sưởi an toàn là đủ chăn, mặc ấm, đóng kín khe gió, và nếu có máy sưởi điện thì đặt cách giường, rèm ít nhất một mét, cắm thẳng vào ổ tường.
Đêm ở vùng đồi quanh hồ có thể se lạnh, nhất là những tháng cuối năm và những đêm mưa kéo dài. Với khách từ phố lên, cái lạnh đó dễ chịu lúc ngồi ngoài hiên nhưng có thể khó ngủ trong một căn nhà gỗ thoáng gió. Bài này không bàn mẹo giữ ấm trong kỳ nghỉ (đã có ở trang anh em về nếp sống), mà nói về các nguồn nhiệt mang vào căn nhà: cái nào nguy hiểm, vì sao, và dùng thế nào cho yên.
Khí CO là gì và vì sao người ngủ không biết mình đang ngộ độc
Khi than, củi, ga hay xăng cháy trong điều kiện thiếu không khí, chúng sinh ra cacbon monoxit, gọi tắt là khí CO. Khí này không màu, không mùi, không gây cay mắt như khói. Khi hít vào, CO gắn vào máu chặt hơn nhiều so với ôxy, làm cơ thể thiếu ôxy dần dần. Dấu hiệu ban đầu giống mệt mỏi bình thường: đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, buồn ngủ. Người đang ngủ thì chỉ thấy ngủ say hơn.
Đó là lý do ngộ độc khí CO do sưởi than trong phòng kín là loại tai nạn được cảnh báo nhiều lần mỗi mùa lạnh ở các vùng núi và cao nguyên trong nước. Kịch bản thường giống nhau: trời lạnh, người ta mang một chậu than vào phòng, đóng kín cửa cho ấm rồi đi ngủ. Sáng ra có người không tỉnh dậy.
Than "đã hết khói" hay than đã cháy đỏ đều không an toàn hơn. Giai đoạn than hồng cháy âm ỉ thiếu ôxy lại là lúc sinh CO nhiều. Than hoa, than củi, than tổ ong đều như nhau ở điểm này. Một khe cửa hé không đủ để coi là thông gió.
Ngoài than, các nguồn sinh CO khác có thể gặp trong căn nhà nghỉ là bếp ga mini đặt trong phòng kín, máy phát điện chạy xăng đặt sát nhà khi mất điện, xe máy nổ máy trong gian để xe liền nhà. Nguyên tắc chung cho mọi thứ đốt nhiên liệu: chỉ dùng ở nơi thông thoáng, không ở chỗ người ngủ.
Lò sưởi củi và chậu lửa trong căn nhà nghỉ
Một số căn nhà nghỉ trên cao nguyên có lò sưởi đốt củi xây sẵn, có ống khói dẫn lên mái. Đây là thiết bị được làm để đốt trong nhà, khác hẳn chậu than mang vào phòng. Dù vậy, lò sưởi chỉ an toàn khi ống khói thông, cửa lò đóng đúng cách và người dùng biết cách nhóm. Nếu chủ nhà không hướng dẫn, anh chị nên hỏi trước khi tự nhóm, vì một ống khói bị tổ chim hay bồ hóng làm tắc sẽ đẩy khói và CO ngược vào nhà.
Khi dùng lò sưởi, giữ khoảng trống phía trước lò, không phơi quần áo, khăn hay giày dép ngay miệng lò, không để thảm mỏng, rèm hay giỏ củi khô sát lửa. Trước khi đi ngủ, để lửa tàn hẳn hoặc làm theo hướng dẫn của chủ nhà; không chất thêm củi đầy lò rồi đi ngủ với hy vọng ấm tới sáng.
Chậu lửa đặt ngoài hiên, đốt củi cho khách ngồi quanh buổi tối là chuyện khác. Ngoài trời, khí CO tản đi nhanh, nhưng vẫn có tàn lửa bay. Đặt chậu lửa cách vách gỗ, cột hiên và mái hiên một khoảng rộng, không đặt dưới mái lá hay mái hiên thấp. Khi vào ngủ, dập hẳn than bằng nước hoặc đất, không bê chậu than còn ấm vào trong nhà cho "đỡ phí".
Với những căn nhà không có lò sưởi, câu trả lời rất đơn giản: không đốt gì trong nhà để sưởi. Căn nhà đó được tính để giữ ấm bằng chăn, vách, rèm và nếu có thì máy sưởi điện.
Các cách sưởi hay gặp trong căn house và mức rủi ro
Bảng so sánh ở mức nguyên lý, để anh chị biết món nào cần cẩn thận ở điểm nào. Thiết bị cụ thể phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất và của chủ nhà.
| Cách sưởi | Rủi ro chính | Dùng thế nào cho yên |
|---|---|---|
| Chậu than, lò than tự mang | Ngộ độc khí CO trong phòng kín, bỏng, cháy | Không dùng trong nhà, đặc biệt không dùng ở phòng ngủ |
| Lò sưởi củi xây sẵn có ống khói | Khói và CO dội ngược nếu ống tắc, tàn lửa | Hỏi chủ nhà cách dùng, giữ khoảng trống trước lò, để lửa tàn trước khi ngủ |
| Máy sưởi dầu (dạng lá tản nhiệt) | Quá tải ổ cắm, phủ đồ lên máy | Cắm thẳng ổ tường, không phơi đồ lên, cách giường và rèm |
| Đèn sưởi halogen, sưởi quạt | Mặt nóng đỏ gần vải dễ bắt lửa, đổ máy | Đặt trên sàn phẳng, cách vật dễ cháy ít nhất một mét, tắt khi ra khỏi phòng |
| Chăn điện, đệm sưởi | Dây gập gãy, ẩm, để bật qua đêm | Kiểm dây trước khi dùng, sưởi trước rồi tắt khi ngủ nếu không có chế độ hẹn giờ |
| Túi chườm nóng, chai nước nóng | Bỏng da khi nước quá nóng hoặc nắp hở | Dùng nước ấm, vặn chặt nắp, bọc khăn, không đặt sát da trẻ nhỏ |
Nhìn chung, nguồn nhiệt càng "trần" thì càng cần người thức trông. Máy sưởi điện có rơ le ngắt khi đổ là lựa chọn dễ chịu nhất cho phòng ngủ, nhưng vẫn cần đặt đúng chỗ.
Máy sưởi điện: chỗ đặt, ổ cắm và quần áo phơi
Máy sưởi điện ăn nhiều điện, thường từ một tới hai nghìn oát tuỳ loại. Cắm máy sưởi vào ổ cắm nối dài nhiều lỗ, cùng lúc với ấm siêu tốc, máy sấy tóc và sạc điện thoại, là cách làm nóng dây nối và ổ cắm. Máy sưởi nên cắm thẳng vào ổ trên tường, một mình một ổ, phích cắm khít.
Chỗ đặt quan trọng không kém. Máy sưởi quạt và đèn sưởi halogen có mặt phát nhiệt rất nóng, đặt sát chăn, rèm, ga giường hay vali vải là đủ để bén lửa. Máy sưởi dầu nguội hơn ở bề mặt nhưng vẫn không được phủ khăn hay phơi quần áo lên trên. Trong nhà gỗ, đặt máy trên sàn phẳng, chắc, không đặt trên thảm dày, càng không đặt trên gác lửng sát mái.
Một thói quen rất phổ biến trong mùa mưa là phơi quần áo ướt trước máy sưởi cho mau khô. Quần áo rơi xuống mặt sưởi, hoặc chính máy bị che kín và nóng quá mức, là nguồn cháy hay gặp. Muốn hong đồ, hỏi chủ nhà chỗ phơi riêng, hoặc treo cách máy sưởi một khoảng an toàn.
Trước khi ra khỏi phòng hay ra ngoài ăn tối, tắt máy sưởi. Khi ngủ, nếu máy có hẹn giờ thì dùng hẹn giờ; nếu không, sưởi phòng trước khi lên giường rồi tắt, chăn dày sẽ giữ ấm phần còn lại của đêm.
Vì sao căn nhà gỗ lạnh và vì sao lấp kín không phải lúc nào cũng đúng
Nhà gỗ, nhà sàn và nhà khung nhẹ thường không giữ nhiệt bằng nhà xây tường dày. Khe giữa các tấm ván, khe cửa, gầm sàn hở và mái mỏng là chỗ hơi ấm thoát ra. Vì vậy khách hay có xu hướng bít kín mọi khe hở, kéo rèm kín, chèn khăn dưới cửa. Với một căn phòng chỉ có chăn và máy sưởi điện, làm như vậy không có hại.
Nhưng khi trong nhà có bất kỳ thứ gì đốt nhiên liệu, từ lò sưởi củi tới bếp ga mini, bít kín phòng là đúng điều không nên làm. Ngọn lửa cần không khí; thiếu không khí là sinh CO. Nguyên tắc dễ nhớ: phòng nào có lửa thì phòng đó phải thoáng; phòng nào cần kín cho ấm thì phòng đó không có lửa.
Một điểm ít người để ý là phòng tắm. Nếu căn nhà dùng máy nước nóng chạy ga đặt trong phòng tắm nhỏ, kín, thì đó cũng là nguồn CO tiềm tàng. Phần lớn nhà nghỉ dùng máy nước nóng điện hoặc năng lượng mặt trời, nhưng nếu thấy máy có ngọn lửa hay đường ống ga, anh chị nên mở hé cửa sổ khi tắm và báo chủ nhà nếu phòng không có lỗ thông gió.
Chuyện vì sao mỗi kiểu nhà ấm hay lạnh, ẩm hay khô có danh mục riêng trên trang này. Ở đây chỉ cần nhớ: lạnh thì thêm chăn và áo trước, thêm điện sau, và không thêm lửa vào chỗ ngủ.
Nhận biết ngộ độc khí CO và việc phải làm ngay
Ngộ độc CO dễ nhầm với say xe, cảm lạnh hay mệt do đi đường. Hãy nghi ngờ khi nhiều người trong cùng một phòng có triệu chứng giống nhau, nhất là sau khi đốt gì đó trong nhà:
- Đau đầu âm ỉ, chóng mặt, buồn nôn hoặc nôn.
- Mệt rã rời, buồn ngủ bất thường, khó đánh thức.
- Lơ mơ, nói lẫn, đi loạng choạng; trẻ nhỏ quấy khóc hoặc lả đi.
- Triệu chứng giảm khi ra ngoài trời và nặng lại khi quay vào phòng.
Khi nghi ngờ: mở tung cửa, đưa mọi người ra ngoài trời ngay, tắt hoặc mang nguồn lửa ra ngoài nếu làm được mà không phải ở lâu trong phòng. Người lơ mơ, bất tỉnh cần được gọi cấp cứu 115 và đưa tới cơ sở y tế gần nhất; báo cho chủ nhà để họ hỗ trợ dẫn đường. Không để người bị ngộ độc tiếp tục ngủ trong phòng đó.
Ngay cả khi người bị nhẹ đã thấy đỡ sau khi ra ngoài, vẫn nên đi khám vì ngộ độc CO có thể gây ảnh hưởng muộn. Đừng để ngại làm phiền mà bỏ qua bước này.
Hỏi chủ nhà gì về sưởi ấm trước chuyến đi
Nếu chuyến đi rơi vào những tháng có đêm lạnh hoặc mùa mưa, anh chị nên hỏi chủ nhà trước khi đặt căn: căn nhà có chăn dày, có máy sưởi điện không, có lò sưởi không và dùng thế nào. Câu trả lời giúp quyết định mang thêm áo ấm, túi chườm hay không.
Nên hỏi thẳng: "Ở đây có cho đốt than trong nhà không?" Một chủ nhà có trách nhiệm sẽ trả lời là không, và giải thích căn nhà được giữ ấm bằng cách nào. Nếu nghe câu trả lời kiểu "đốt thoải mái, khách nào cũng đốt", anh chị nên tự đặt giới hạn cho đoàn mình.
Hỏi thêm về điện: nhà có chịu được máy sưởi không, ổ nào nên cắm máy sưởi. Có những căn nhà nghỉ ở vùng xa dùng điện yếu, cắm máy sưởi cùng lúc với bình nóng lạnh là nhảy aptomat. Biết trước thì không phải mò mẫm trong đêm.
Cuối cùng, nếu đi cùng trẻ nhỏ, hỏi xem máy sưởi có lồng chắn không. Mặt nóng của máy sưởi không có lồng chắn là chỗ trẻ dễ chạm tay vào nhất trong căn phòng.
Câu hỏi thường gặp
Đốt than trong phòng ở Tà Đùng mà hé cửa thì có an toàn không?
Không nên coi là an toàn. Một khe cửa hé không đảm bảo đủ thông gió để khí CO thoát ra, nhất là khi trời lạnh, không có gió hoặc người ngủ quên. Cách an toàn là không đốt than trong phòng, nhất là phòng ngủ.
Than hoa đã cháy đỏ hết khói có còn sinh khí CO không?
Có. Than hồng cháy âm ỉ trong điều kiện thiếu không khí vẫn sinh CO, thậm chí nhiều. Không có khói không có nghĩa là không có khí độc, vì CO không màu, không mùi và người ngửi không nhận ra.
Máy sưởi điện có dùng qua đêm được không?
Máy sưởi dầu có rơ le nhiệt và chống đổ thì nhiều người dùng qua đêm, nhưng vẫn cần cắm thẳng ổ tường, đặt cách giường và rèm, không phủ đồ. Đèn sưởi halogen và sưởi quạt nên tắt khi ngủ hoặc dùng hẹn giờ.
Làm sao biết một người bị ngộ độc khí CO?
Dấu hiệu là đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt và buồn ngủ bất thường, nhất là khi nhiều người cùng phòng cùng bị. Hãy đưa mọi người ra ngoài trời ngay, gọi cấp cứu 115 nếu có người lơ mơ hay bất tỉnh.
Có nên phơi quần áo ướt trước máy sưởi cho nhanh khô không?
Không nên phơi sát hay phủ lên máy sưởi. Quần áo rơi vào mặt nóng hoặc làm máy quá nhiệt là nguồn cháy hay gặp. Hãy hỏi chủ nhà chỗ phơi hoặc treo đồ cách máy sưởi một khoảng an toàn, ít nhất một mét.
Nhà gỗ lạnh thì nên giữ ấm theo thứ tự nào?
Thêm áo và chăn trước, bịt khe gió và kéo rèm cho phòng ngủ, rồi mới dùng máy sưởi điện nếu có. Không thêm bất kỳ nguồn lửa nào vào phòng ngủ đã đóng kín, vì đó là điều kiện sinh khí CO.