Một căn nhà gỗ hay nhà sàn quanh hồ Tà Đùng dễ trầy, dễ thấm nước, dễ cháy hơn nhà xây, nên vài thói quen nhỏ của khách giữ cho căn nhà đẹp lâu: cởi giày ngoài hiên, nhấc chứ không kéo đồ trên sàn, lau ngay nước đổ, không đặt cốc nóng, nồi nóng trực tiếp lên gỗ, không đốt nến hay muỗi nhang trong nhà, mở cửa cho nhà thở khi nắng và báo chủ nhà chỗ hỏng khi trả nhà. Những việc ấy không làm mất vui chuyến đi, mà là cách ở tử tế với một căn nhà làm bằng vật liệu sống.
Bài này đứng ở phía người ở, nói về những điều khách có thể làm để căn nhà gỗ không bị hỏng trong mấy ngày mình ở. Chuyện bảo dưỡng gỗ, chống mối mọt, sơn phủ thuộc về chủ nhà và người làm nghề, có những trang khác bàn. Ở đây chỉ là những thói quen của khách.
Vì sao nhà gỗ cần được ở nhẹ tay hơn
Gỗ là vật liệu mềm hơn gạch, đá, bê tông. Mặt sàn gỗ, mặt bàn gỗ có thể bị lõm khi một vật cứng, nhọn đè lên, bị xước khi kéo vật nặng qua, bị in vết khi một chiếc cốc ướt đứng lâu trên mặt. Lớp dầu hay sơn phủ bảo vệ gỗ cũng mỏng, trầy là lộ gỗ bên dưới, nước sẽ ngấm vào chỗ trầy.
Gỗ cũng phản ứng với nước và nhiệt. Nước đổ ra đọng lâu sẽ ngấm vào thớ, làm gỗ phồng, đổi màu, lâu ngày thành vết đen. Vật nóng đặt trực tiếp làm lớp phủ bị bỏng thành vết trắng hay vết nâu khó xoá. Và gỗ cháy được, khác với tường gạch.
Những vết ấy không làm căn nhà hỏng ngay, nhưng cộng dồn qua hàng trăm lượt khách thì căn nhà xuống cấp nhanh. Một căn gỗ đẹp sau vài năm vẫn đẹp là nhờ chủ nhà chăm, và cũng nhờ khách ở nhẹ tay. Người ở thêm chút để ý là góp vào tuổi thọ của căn nhà mà người sau sẽ ở.
Nói vậy không có nghĩa là phải sống rón rén. Phần lớn những việc giữ gìn chỉ là thói quen mà người ở nhà gỗ lâu năm làm theo bản năng: cởi giày, nhấc ghế, lau nước. Làm quen một hai ngày đầu, những ngày sau sẽ tự nhiên.
Giày dép: cởi ở hiên, đi trong nhà bằng gì
Nhiều căn nhà gỗ, nhà sàn quanh hồ có nếp cởi giày dép ở hiên hay chân cầu thang trước khi vào nhà, giống nếp của nhà sàn vùng cao. Lý do rất thực tế: giày đi ngoài vườn mang theo đất đỏ, cát, sỏi nhỏ. Sỏi kẹt ở đế giày là thứ cào xước sàn gỗ nhanh nhất; đất đỏ ướt để lại vệt khó lau trên gỗ mộc.
Trong nhà, đi chân trần, đi tất hoặc dép đi trong nhà đế mềm. Tránh giày cao gót, giày đinh, dép đế cứng có đinh tán; những đôi ấy để lại vết lõm trên sàn gỗ chỉ sau vài bước. Giày thể thao đế cao su sạch thì không hại gỗ, nhưng vẫn nên cởi ở hiên cho đỡ mang đất vào.
Hỏi chủ nhà có kệ giày ở hiên hay chỗ để giày dưới gầm sàn không. Xếp giày gọn, úp đế lên hoặc đặt trên kệ, vừa đỡ côn trùng chui vào, vừa đỡ mưa hắt ướt. Trẻ nhỏ thường quên, người lớn nhắc một lần ở cửa là thành nếp cho cả chuyến.
Khách đến thăm, người giao đồ ăn hay bạn ở căn bên cạnh ghé qua cũng vậy: mời ngồi ở hiên, hoặc nhắc nhẹ cởi giày nếu vào nhà. Chủ nhà nào cũng sẽ thấy dễ chịu khi khách giữ nếp ấy cho căn nhà của họ.
Đồ đạc, bàn ghế và sàn gỗ
Nhấc ghế, đừng kéo. Kéo ghế trên sàn gỗ để lại vệt xước dài và gây tiếng ồn. Nhấc lên rồi đặt xuống.
Không kéo vali trên sàn. Bánh vali nhỏ, cứng, mang theo cát, để lại vệt lõm trên gỗ mềm. Xách vali khi đi trong nhà, nhất là trên cầu thang gỗ.
Không dời đồ nặng. Giường, tủ, sofa đã được đặt chỗ hợp lý. Muốn đổi chỗ, hỏi chủ nhà trước và nhờ người cùng nhấc.
Không đứng lên ghế gỗ, bàn gỗ. Ghế, bàn gỗ không làm để chịu sức đứng. Cần lấy đồ trên cao, hỏi chủ nhà có thang không.
Không đóng đinh, dán băng keo lên vách. Để treo đồ, trang trí dịp đặc biệt, hỏi chủ nhà chỗ treo. Băng keo bóc ra lột cả sơn.
Đặt đồ có góc nhọn lên khăn. Đồ nghề chụp ảnh, ba lô có khung, dụng cụ cắm trại đặt trên khăn hay thảm, không đặt thẳng lên sàn hay bàn gỗ.
Nước: lau ngay, phơi đúng chỗ
Với gỗ, nước đổ ra là thứ cần lau ngay. Một ly nước đổ trên bàn gỗ lau trong một phút không để lại gì; để qua đêm có thể thành vết loang. Sàn gỗ gần phòng tắm, chỗ ngồi uống trà, chỗ để chai nước là những nơi nước hay đổ. Khăn lau để sẵn gần những chỗ ấy giúp lau nhanh.
Ly cốc đặt lên bàn gỗ nên có lót ly, nhất là ly nước lạnh đọng hơi nước bên ngoài. Vết tròn trắng trên mặt bàn gỗ là dấu của những chiếc ly không có lót. Nếu căn nhà không có lót ly, một tờ khăn giấy gấp đôi cũng được.
Chậu cây, bình hoa trong nhà cũng là nguồn nước hay bị quên: nếu tưới giúp chủ nhà, tưới vừa đủ và để đĩa hứng bên dưới.
Khăn tắm ướt, áo mưa, đồ phơi đừng vắt lên ghế gỗ, lan can gỗ trong nhà hay đầu giường gỗ. Gỗ hút nước từ vải ướt, thành vết, lâu ngày mốc. Phơi ngoài hiên có mái, trên móc hay dây phơi chủ nhà để sẵn. Áo mưa, ô ướt để ngoài hiên, không mang vào phòng.
Đồ nóng và lửa: hai thứ gỗ sợ nhất
Nồi vừa nấu, ấm siêu tốc vừa sôi, cốc trà nóng, máy sấy tóc vừa tắt, đặt trực tiếp lên mặt bàn gỗ là để lại vết bỏng trên lớp phủ. Dùng lót nồi, khay, hay ít nhất một chiếc khăn gấp dày. Máy sấy tóc, máy uốn tóc để trên giá hay trên khăn, không đặt lên mặt gỗ khi còn nóng.
Lửa trong nhà gỗ là chuyện lớn hơn. Nến thơm, nến trang trí, muỗi nhang, bếp cồn, bếp ga mini đều là ngọn lửa trần trong căn nhà làm bằng vật liệu cháy được, có rèm, có nệm, có thảm. Nhiều chủ nhà quanh hồ không cho dùng lửa trần trong nhà vì lý do này. Hỏi trước, và nếu được dùng thì chỉ dùng ở chỗ chủ nhà chỉ, có người trông, tắt hẳn trước khi rời mắt.
Chuyện dùng nến, muỗi nhang, bếp ga mini và sưởi ấm an toàn được bàn kỹ ở danh mục an toàn của trang. Ở góc giữ gìn căn nhà, chỉ cần một nguyên tắc: đèn điện, đèn pin, đèn sạc thay cho nến; kem chống muỗi thay cho muỗi nhang; muốn có lửa thì ra chỗ đốt lửa ngoài trời nếu khuôn viên có.
Cho căn nhà thở trong mấy ngày ở
Gỗ cần thông gió để khô. Mấy ngày ở, mở cửa sổ, cửa chính khi trời nắng ráo, nhất là buổi sáng sau khi sương tan, để hơi ẩm của đêm và hơi nước từ tắm, nấu thoát ra. Đóng lại khi trời chuyển mưa hay khi sương chiều kéo lên. Nhịp mở đóng ấy vừa giữ nhà khô, vừa giữ nhà thơm.
Sau khi tắm, bật quạt hút phòng tắm nếu có và mở cửa phòng tắm cho hơi nước tan, đừng đóng kín cửa phòng tắm còn đầy hơi nước. Sau khi nấu, mở cửa sổ gần bếp. Đồ ẩm không để trong nhà qua đêm. Những việc này giúp gỗ không phải hút thêm hơi nước, nhất là mùa mưa.
Khi ra ngoài cả ngày, nếu trời đẹp có thể hé một cửa sổ có lưới cho nhà thoáng, nếu chủ nhà thấy ổn. Khi trời có thể mưa, đóng hết, kể cả cửa sổ phía mưa tạt, để nước không hắt vào sàn gỗ lúc vắng người.
Rèm cũng vậy: ban ngày kéo rèm ra cho nắng và gió chạm tới vách, tối mới kéo lại. Rèm dày che kín cả ngày giữ hơi ẩm ở mặt sau, lâu dần thành vết mốc trên khung cửa gỗ, thứ mà chủ nhà phải mất công lau chùi giữa hai lượt khách.
Lúc trả nhà: năm phút cho căn nhà
Trả nhà không cần dọn như chủ, nhưng vài việc nhỏ giúp căn nhà gỗ được giữ tốt và giúp người dọn phát hiện chỗ cần sửa.
- Lau khô chỗ còn ướt: sàn trước phòng tắm, mặt bàn, bồn rửa, để gỗ không ngấm nước trong lúc chờ người dọn.
- Gom khăn ướt vào một chỗ chủ nhà dặn, không để trên ghế gỗ hay sàn.
- Mang rác ra thùng bên ngoài, nhất là rác có đồ ăn, để không hút côn trùng vào nhà.
- Mở cửa sổ ít phút trước khi đi cho căn nhà thoáng, nếu trời không mưa, rồi đóng lại hoặc theo lời chủ nhà.
- Tắt hết thiết bị điện, rút phích sạc, kiểm không còn nến hay vật gì đang cháy.
- Báo chủ nhà chỗ hỏng, chỗ thấm, khe hở mới mình thấy trong mấy ngày ở, kể cả khi mình lỡ làm trầy, đổ vỡ.
Câu báo cuối cùng là phần quý nhất với chủ nhà. Một vết trầy được báo thì sửa kịp; một chỗ thấm được báo thì không thành vết mốc cho khách sau.
Đi với trẻ nhỏ: giữ nhà gỗ mà không làm mất vui
Trẻ nhỏ thích nhà gỗ: sàn để chạy, gác để trèo, hiên để nhảy. Trẻ cũng là người dễ làm trầy gỗ nhất mà không biết: kéo xe đồ chơi trên sàn, dùng bút vẽ lên vách, nhảy từ giường xuống sàn, đổ sữa, nước ngọt lên bàn gỗ. Không cần cấm đoán, chỉ cần sắp xếp trước một chút.
Trải một tấm thảm hay chăn mỏng ở góc chơi của trẻ, để xe đồ chơi chạy trên đó thay vì trên sàn gỗ trần. Mang theo giấy vẽ để trẻ vẽ trên giấy, trên bàn có lót. Ăn uống ở bàn ăn có khăn trải, không mang đồ ăn lên giường hay lên gác. Đồ chơi có bánh xe cứng, đồ chơi kim loại nặng để ở nhà.
Nói với trẻ ngay khi tới nơi rằng đây là nhà gỗ, đi nhẹ, không kéo ghế, không nhảy mạnh. Trẻ thường nhớ và còn nhắc lại người lớn. Chuyện an toàn của trẻ trong căn nhà như cầu thang, gác, lan can có ở những bài khác; ở đây chỉ là chuyện để căn nhà gỗ còn đẹp sau mấy ngày trẻ con chơi đùa.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc cởi giày khi vào nhà gỗ không?
Tuỳ nhà, nhưng nhiều căn nhà gỗ, nhà sàn quanh hồ có nếp cởi giày ở hiên. Lý do là giày mang đất đỏ và sỏi làm xước sàn gỗ. Dù chủ nhà không dặn, cởi giày ở hiên và đi tất hay dép trong nhà vẫn là cách giữ nhà sạch.
Lỡ làm đổ nước trên sàn gỗ thì làm gì?
Lau khô ngay bằng khăn, ấn khăn hút hết nước ở khe ván. Nếu nước đổ nhiều hay đổ qua đêm mới thấy, báo chủ nhà để họ xem lại. Đừng dùng máy sấy tóc thổi nóng lên gỗ vì có thể làm gỗ nứt, cong.
Có được đốt nến trong nhà gỗ cho lãng mạn không?
Nhiều chủ nhà không cho dùng lửa trần trong nhà gỗ vì gỗ, rèm, nệm đều dễ cháy. Đèn nến điện, dây đèn nhỏ, đèn bàn ánh vàng cho không khí tương tự mà không có lửa. Nếu được phép dùng nến thật, đặt trong cốc thuỷ tinh, xa rèm, có người trông.
Lỡ làm trầy sàn hay bàn gỗ có nên nói với chủ nhà không?
Nên nói. Vết trầy nhỏ chủ nhà thường xử lý dễ nếu biết sớm, để lâu nước ngấm vào thì khó hơn. Báo thẳng thắn, nói rõ chỗ và nguyên nhân. Đa số chủ nhà quý khách trung thực hơn là thấy vết trầy sau khi khách đã đi.
Vì sao không nên phơi khăn ướt lên ghế gỗ?
Vì gỗ hút nước từ vải ướt, để lại vết loang, lâu ngày thành vết đen hay mốc, nhất là trong mùa mưa khi khăn lâu khô. Phơi khăn ở hiên có mái, trên móc hay dây phơi, vừa khô nhanh vừa giữ đồ gỗ trong nhà.