Nhà nghỉ quanh hồ Tà Đùng thường nhỏ, mái dốc, hiên sâu và rải thưa trên sườn đồi vì ba lẽ: đất dốc nên khó đặt một khối nhà lớn, dựng nhiều căn nhỏ theo thế đồi dễ hơn; mưa nhiều và có lúc rất lớn nên mái phải dốc để thoát nước nhanh, hiên phải sâu để che vách; đất là đất vườn đang trồng cà phê, cây trái, nên nhà chen vào giữa vườn thay vì san phẳng cả khoảnh. Những điều ấy tạo ra trải nghiệm riêng của một căn house ở đây.
Bài này không bàn kỹ thuật xây hay chi phí, mà giải thích hình dáng căn nhà từ phía người ở: vì sao lối vào có bậc, vì sao một bên nhà có cột cao, vì sao mái hiên nhô xa, vì sao các căn quay mỗi căn một hướng. Hiểu được vì sao căn nhà như vậy, anh chị sẽ biết cách ở cho dễ chịu và biết chọn căn hợp ý.
Đất dốc: nhà nhỏ dễ đặt hơn nhà lớn
Phần lớn đất quanh hồ là đồi đất đỏ, có độ dốc khác nhau tuỳ chỗ. Muốn đặt một khối nhà lớn trên sườn dốc thì phải san một mặt bằng rộng, đào bên cao, đắp bên thấp, kéo theo nhiều việc giữ đất. Đặt nhiều căn nhỏ thì mỗi căn chỉ cần một khoảng nền vừa đủ, có thể xếp theo đường đồng mức, căn này cao hơn căn kia một chút.
Với người ở, điều đó tạo ra những khuôn viên có nhiều cao độ. Từ cổng vào, có căn ngang mặt đường, có căn phải đi lên vài bậc, có căn đi xuống. Lối giữa các căn uốn theo sườn, có đoạn bậc thang, đoạn dốc thoải. Mỗi căn có góc nhìn và độ riêng tư khác nhau dù cùng kiểu nhà.
Cũng vì đất dốc, nhiều căn có một phía nền sát đất, phía kia kê trên cột hoặc trên tường chắn. Nhìn từ dưới lên, căn nhà như đứng trên chân; nhìn từ lối vào phía trên, lại như nhà sát đất. Đó là lý do có những căn mô tả là "nhà sàn" mà khi tới chỉ thấy cửa ngang lối đi.
Mưa nhiều: mái phải dốc, hiên phải sâu
Tây Nguyên có mùa mưa dài, những trận mưa chiều có thể rất lớn trong thời gian ngắn. Mái càng dốc thì nước thoát càng nhanh, ít đọng, ít thấm vào chỗ nối. Đó là lý do nhà nghỉ quanh hồ chuộng mái dốc, từ mái hai dốc thông thường tới mái chữ A đổ sát đất.
Mái dốc còn tạo ra khoảng trống dưới đỉnh mái, chính là chỗ để làm gác lửng. Với khách, gác là chỗ ngủ ấm, có chút phiêu lưu; nhưng cũng là chỗ nóng nhất ban ngày và chỗ có trần thấp nhất ở hai mép. Hiểu điều này để biết ai nên ngủ gác, ai nên ngủ dưới.
Hiên sâu, tức mái nhô xa ra khỏi vách, là cách che vách khỏi mưa tạt và nắng gắt. Vách gỗ được che thì lâu mục, cửa sổ được che thì có thể hé mở cả khi mưa nhẹ. Với người ở, hiên sâu là chỗ ngồi ngoài được cả khi trời mưa, thứ rất quý trong những chiều mưa dầm. Căn nhà có hiên nông thì mưa là phải vào trong.
Gió đồi và hướng nhà
Trên đồi trống, gió thổi mạnh hơn dưới thung, nhất là những tháng khô. Nhà nghỉ thường quay mặt chính về phía hồ hoặc phía thoáng để đón cảnh, nhưng phía ấy cũng là phía gió. Một số căn được thiết kế để phía đón gió có ít cửa, cửa chính và hiên quay về phía khuất. Một số khác ưu tiên cảnh, chấp nhận gió.
Với khách, hướng nhà nói trước nhiều chuyện. Căn có vách kính quay về hướng tây sẽ nắng chiều gắt. Căn đón gió chính sẽ mát trưa nhưng lạnh đêm, cửa sổ phía ấy nên đóng trước khi ngủ. Căn khuất gió ở lưng đồi ấm hơn nhưng có thể ẩm hơn do ít nắng.
Hỏi chủ nhà mặt kính hay cửa sổ phòng ngủ quay về hướng nào, phía nào gió mạnh. Câu trả lời giúp anh chị biết lúc nào nên mở cửa, lúc nào nên đóng, và mang theo áo khoác hay không cho những buổi ngồi hiên chiều tối.
Hướng nhà cũng giải thích vì sao các căn trong cùng khuôn viên hiếm khi quay cùng một phía. Căn này đón hồ, căn kia lệch đi một chút để không nhìn thẳng vào hiên căn bên cạnh, căn nữa quay lưng vào sườn đồi để tránh gió. Nhìn từ xa có vẻ lộn xộn, nhưng mỗi hướng là một cách cân giữa cảnh, gió, nắng và riêng tư. Khi so hai căn cùng kiểu trong một khuôn viên, hướng nhà thường là điểm khác nhau lớn nhất.
Đất vườn: nhà chen giữa cà phê và cây trái
Phần lớn đất làm nhà nghỉ quanh hồ là đất vườn có sẵn cây: cà phê, hồ tiêu, mắc ca, sầu riêng, bơ. Chủ đất thường giữ cây, chỉ dọn chỗ đủ đặt từng căn nhà. Kết quả là những căn nhà nằm giữa hàng cà phê, dưới bóng cây trái, thay vì trên một bãi cỏ phẳng.
Với người ở, điều này đem lại cảm giác sống trong vườn: sáng mở cửa thấy cây, mùa hoa cà phê ngửi thấy mùi hoa, mùa trái thấy trái treo. Nhưng cũng có những điều đi kèm: côn trùng nhiều hơn, lá rụng trên mái và hiên, lối đi giữa vườn có rễ cây, đất mềm. Mùa khô, chủ vườn có thể tưới cây bằng máy, có tiếng máy bơm vào sáng sớm hoặc chiều.
Căn nhà giữa vườn cũng thường cách nhau bằng cây, nên dù khuôn viên có nhiều căn, tầm nhìn giữa các căn bị che bớt. Đây là một dạng riêng tư tự nhiên, khác với những khu nghỉ dưỡng trên đất san phẳng nơi các căn nhìn thẳng vào nhau.
Nhà nhẹ, dựng nhanh: vì sao gỗ, tôn, panel phổ biến
Đưa vật liệu nặng lên sườn đồi không dễ. Đường vào nhiều khuôn viên là đường đất, dốc, xe tải lớn khó vào. Vì vậy, vật liệu nhẹ như gỗ, tôn, panel, khung thép thường được chọn cho nhà nghỉ, vì vận chuyển dễ hơn và dựng nhanh hơn trên nền nhỏ. Nhà xây gạch, mái ngói vẫn có, nhất là gần đường lớn, nhưng ít hơn ở những căn nằm sâu trong vườn.
Với khách, vật liệu nhẹ có nghĩa là căn nhà nhạy với thời tiết hơn. Trưa nóng nhanh, đêm lạnh nhanh, mưa nghe rõ hơn, tiếng bước chân vọng hơn. Không phải nhược điểm nếu căn nhà được làm kỹ, có lớp cách nhiệt, có trần ngăn. Nhưng là điều nên hỏi, vì hai căn nhẹ trông giống nhau có thể ở khác nhau xa.
Những chuyện kỹ thuật như vì sao chọn vật liệu này cho đất dốc, giá dựng ra sao, thuộc về góc của người làm nhà. Từ phía người ở, chỉ cần nhớ: nhà nhẹ cần được hỏi về cách nhiệt và cách âm, nhà nặng cần được hỏi về thông gió và ẩm.
Nước, điện và căn nhà nằm xa đường
Một căn house nằm sâu trong vườn trên sườn đồi không chỉ khó chở vật liệu, mà còn khó đưa nước và điện tới. Nhiều khuôn viên lấy nước từ giếng hoặc nguồn riêng, bơm lên bồn đặt ở chỗ cao rồi cho chảy xuống các căn. Điện thì kéo dây từ đường vào, qua một đoạn vườn dài. Người ở không nhìn thấy những thứ này, nhưng cảm thấy chúng mỗi ngày.
Bồn nước ở chỗ cao nghĩa là căn càng thấp thì nước càng mạnh, căn sát bồn ở trên đỉnh có khi nước yếu hơn. Khi nhiều căn cùng tắm vào buổi tối, nước nóng ở căn cuối đường ống có thể chậm. Đường dây điện dài trong vườn dễ bị ảnh hưởng khi mưa giông, cây đổ; mất điện vài giờ là chuyện có thể gặp ở vùng đồi. Căn nhỏ thường dùng bình nước nóng nhỏ, đủ cho một hai người tắm liền, người thứ ba phải chờ.
Hiểu như vậy để không ngạc nhiên, và để hỏi đúng: bình nước nóng dung tích bao nhiêu, nhà có đèn sạc hay nguồn dự phòng khi mất điện không, nước lấy từ đâu và có uống được không hay phải dùng nước đóng bình. Những câu này không làm khó chủ nhà, chỉ giúp nhóm mình xếp giờ tắm cho hợp và mang thêm sạc dự phòng nếu cần. Với căn nằm sâu nhất trong vườn, đó gần như là những câu bắt buộc.
Hình dáng căn nhà nói gì với người ở
Mái càng dốc, gác càng có thể có. Mái dốc tạo khoảng trống dưới đỉnh. Hỏi gác có dùng làm chỗ ngủ không, ai nên ngủ ở đó.
Mái nhô càng xa, hiên càng dùng được khi mưa. Một căn hiên sâu là một căn có thêm "phòng" ngoài trời trong mùa mưa. Hiên nông thì chỉ là lối vào.
Một phía nhà kê cao trên cột. Có khoảng gầm, sàn phía ấy có thể mát hơn về đêm. Nếu có hiên phía cao, lan can là thứ cần nhìn kỹ khi đi với trẻ nhỏ.
Căn nằm giữa hàng cây. Riêng tư tự nhiên, mát, nhưng côn trùng và lá rụng nhiều hơn. Đóng cửa lưới khi bật đèn buổi tối.
Lối vào có bậc. Căn nhà ở cao độ khác lối đi chung. Đếm bậc khi tới, nhớ chỗ có bậc lẻ để tối đi không hụt chân.
Mỗi căn quay một hướng. Chủ nhà đã chọn hướng theo cảnh và theo gió. Hỏi phía nào gió mạnh để biết đóng cửa nào trước khi ngủ.
Hiểu căn nhà để ở cho đúng
Khi đã biết vì sao căn nhà có hình dáng như vậy, nhiều điều tưởng là bất tiện trở nên dễ hiểu. Bậc thang là vì đất dốc. Gác thấp là vì mái dốc. Tiếng mưa to là vì vật liệu nhẹ. Côn trùng là vì nhà giữa vườn. Những điều ấy không phải lỗi, mà là cái giá của việc ở trong một căn nhà nhỏ giữa đồi, gần với thiên nhiên hơn một khách sạn phố.
Hiểu như vậy cũng giúp chọn đúng. Ai cần ít bậc thì hỏi căn gần lối vào. Ai ngủ nông thì hỏi mái có cách âm. Ai sợ côn trùng thì hỏi cửa lưới, chọn căn ít cây sát vách. Ai mê cảm giác vùng cao thì chọn căn giữa vườn, mái dốc, hiên sâu, và mang theo tâm thế đón cả tiếng mưa lẫn tiếng côn trùng.
Một căn house ở Tà Đùng đáng nhớ không phải vì nó hoàn hảo, mà vì nó thuộc về nơi chốn: dựng theo đất, theo mưa, theo vườn. Ở trong căn nhà ấy vài đêm là cách gần nhất để cảm được vùng hồ này, nhiều hơn mọi tấm ảnh chụp từ xa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều nhà nghỉ ở Tà Đùng có bậc thang?
Vì phần lớn khuôn viên nằm trên sườn đồi, các căn đặt ở những cao độ khác nhau theo thế đất. Bậc thang nối lối đi chung với từng căn. Ai cần ít bậc nên hỏi chủ nhà căn nào gần lối vào và chỗ để xe nhất.
Mái dốc có làm nhà mát hơn không?
Mái dốc chủ yếu giúp thoát nước mưa nhanh. Về nhiệt, nó tạo khoảng không khí dưới mái; nếu có trần ngăn và lớp cách nhiệt thì nhà dịu hơn, nếu không thì phần dưới mái, như gác lửng, có thể nóng vào trưa nắng.
Vì sao nhà nghỉ quanh hồ ít khi là khối nhà lớn nhiều tầng?
Đất dốc khó đặt khối nhà lớn, đường vào khuôn viên thường hẹp và dốc nên vận chuyển vật liệu nặng khó, và nhiều chủ đất muốn giữ vườn cây có sẵn. Nhiều căn nhỏ rải theo sườn phù hợp hơn với những điều kiện ấy.
Nhà giữa vườn cà phê có nhiều côn trùng không?
Thường nhiều hơn nhà trên đất trống, nhất là bướm đêm bay vào ánh đèn và kiến. Đóng cửa lưới khi bật đèn, không để đồ ăn ngoài, hỏi chủ nhà có màn hoặc lưới cửa sổ không. Phần lớn côn trùng vùng vườn vô hại, chỉ gây phiền.
Có nên chọn căn có hiên sâu khi đi mùa mưa?
Nên. Hiên sâu có mái che cho phép ngồi ngoài cả khi mưa nhẹ, che vách và cửa sổ khỏi mưa tạt, giúp nhà khô hơn. Với những chiều mưa dầm ở vùng cao, một hiên tốt làm căn nhà rộng thêm đáng kể.