Vỏ thép của nhà container hay nhà khung thép không tự hút sét nhiều hơn một căn nhà khác cùng độ cao, cùng vị trí; sét đánh vào chỗ cao và nhô lên trên vùng xung quanh, bất kể vật liệu. Điều khác là khi bị sét đánh, khung kim loại sẽ dẫn dòng điện đi, và nếu khung được nối đất đúng cách thì dòng điện chạy theo vỏ ngoài xuống đất, người ngồi bên trong không chạm vào vách thường an toàn, giống ngồi trong ô tô. Nếu không có nối đất tốt, dòng điện có thể tìm đường khác, qua dây điện, ống nước, bậc thép, và đó là chỗ nguy hiểm. Vì vậy với kiểu nhà này, câu đáng hỏi là "nhà có nối đất, có chống sét không", và khi có giông thì ở trong, tránh chạm vách và đồ điện.
Quanh hồ Tà Đùng, xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng, nhiều căn nhà nghỉ nằm trên đỉnh hay sườn đồi trống, và mùa mưa thường có giông chiều. Bài này chỉ nói ở mức nguyên lý để khách thuê hiểu căn nhà mình ở, không thay cho quy chuẩn hay thiết kế của người làm nhà; quy định về chống sét, nối đất cho công trình là việc của chủ nhà và đơn vị thi công, và luôn nên kiểm theo quy định hiện hành.
Sét chọn chỗ đánh theo độ cao và vị trí, không theo vật liệu
Nhiều người nghĩ kim loại hút sét, nên ở nhà container giữa mùa giông là nguy hiểm. Thật ra, tia sét hình thành giữa đám mây và mặt đất, và nó đi theo đường dễ nhất xuống đất, thường là qua vật cao nhất, nhô ra nhất trong vùng: cây đơn độc trên đỉnh đồi, cột điện, mái nhà cao nhất, người đứng giữa bãi trống. Một căn nhà gỗ trên đỉnh đồi trống có nguy cơ bị sét đánh không kém một căn container cùng chỗ.
Điều mà vật liệu quyết định là chuyện xảy ra sau khi sét đã đánh vào. Gỗ dẫn điện kém, dòng sét có thể làm gỗ nứt, cháy, và đi theo những đường ẩm, đường dây điện bên trong. Kim loại dẫn điện rất tốt, nên dòng sét chạy theo khung kim loại. Nếu khung đó nối liền xuống đất qua một đường dẫn tốt, dòng điện thoát đi nhanh theo đúng đường.
Vì vậy, với khách thuê, câu hỏi quan trọng không phải "nhà bằng gì" mà là "nhà nằm ở đâu" và "nhà có đường dẫn sét xuống đất không". Căn nằm lưng chừng đồi, có cây cao hơn ở xung quanh, có hệ thống chống sét, thì yên tâm hơn căn đứng một mình trên đỉnh đồi trọc, bất kể vật liệu.
Nối đất là gì và vì sao nhà vỏ kim loại cần nó
Nối đất là nối khung kim loại và hệ thống điện của căn nhà xuống đất bằng dây dẫn và cọc kim loại đóng sâu vào đất. Mục đích là tạo một đường dẫn điện dễ, để khi có dòng điện bất thường, từ sét hay từ chập điện, dòng đó chạy xuống đất thay vì qua người.
Với nhà container hay khung thép, nối đất làm hai việc. Việc thứ nhất là với sét: khung thép liền mạch cùng với nối đất tốt biến vỏ nhà thành một lớp che, dòng sét chạy theo mặt ngoài xuống đất. Đó là nguyên lý giống như ô tô hay máy bay bị sét đánh mà người bên trong vẫn an toàn, vì dòng điện đi theo vỏ ngoài. Việc thứ hai là với điện sinh hoạt: nếu một sợi dây điện bị tróc chạm vào vỏ thép, vỏ thép sẽ mang điện; có nối đất và thiết bị ngắt khi rò điện thì dòng rò thoát đi và cầu dao ngắt, nếu không thì người chạm vào vách có thể bị giật.
Việc thứ hai này thật ra gần gũi với khách hơn. Một căn nhà vỏ kim loại mà phần điện làm cẩu thả, không nối đất, không có thiết bị chống rò, là căn nhà mà anh chị không muốn chạm tay ướt vào vách. Đây là lý do nhà vỏ kim loại cần làm điện kỹ hơn nhà gỗ hay nhà gạch.
Những gì khách có thể nhìn thấy
Khách thuê không cần và không nên tự kiểm tra hệ thống điện. Nhưng có vài thứ nhìn thấy được khi nhận nhà, giúp anh chị biết căn nhà có được làm cẩn thận hay không:
- Một dây đồng hay dây cáp bọc chạy từ khung nhà, mái nhà xuống đất, nối vào một cọc kim loại ở chân nhà: đó thường là dây nối đất hoặc dây dẫn sét.
- Một thanh kim loại nhọn hoặc một đầu kim nhô lên trên nóc nhà hay trên cột cao gần đó: có thể là kim thu sét.
- Tủ điện trong nhà có cầu dao, trong đó có loại cầu dao chống rò (thường có nút nhấn thử nhỏ): dấu hiệu tốt.
- Ổ cắm có ba lỗ, lỗ thứ ba là chân nối đất.
- Dây điện đi trong ống, có kẹp gọn, không đi trần dọc vách thép, không có chỗ tróc vỏ cọ vào mép kim loại.
Không thấy những thứ này không có nghĩa là nhà không có; dây nối đất có thể đi ngầm. Cứ hỏi chủ nhà một câu nhẹ nhàng. Chủ nhà làm cẩn thận thường vui vẻ giải thích, vì đó là phần họ đã tốn công làm.
Khi có giông lúc đang ở trong nhà container, khung thép
Ở trong nhà. Một căn nhà vỏ kim loại có nối đất là chỗ trú tốt hơn nhiều so với hiên ngoài, bãi cỏ hay gốc cây. Đang ở ngoài đồi mà trời kéo giông thì vào nhà sớm.
Không tựa lưng, không chạm vách thép. Ngồi giữa phòng, trên ghế, trên giường, không tựa vào vách kim loại, khung cửa thép hay khung kính trong lúc sét đánh gần.
Tránh dùng đồ đang cắm điện. Rút sạc, không dùng máy sấy, bếp điện trong lúc sét đánh gần. Điện thoại không cắm sạc thì dùng bình thường.
Không tắm, không rửa bát lúc giông lớn. Ống nước kim loại có thể dẫn điện khi sét đánh gần. Chờ giông qua rồi hãy tắm.
Không ra hiên, không lên bậc thép. Hiên, lan can, cầu thang kim loại bên ngoài là chỗ hở và dẫn điện. Đợi tiếng sấm xa hẳn mới ra.
Tắt và rút đồ điện quý. Máy tính xách tay, máy ảnh đang sạc nên rút khỏi ổ khi trời bắt đầu có sấm, không đợi tới lúc sét đánh gần mới rút.
Giữ đèn pin trong tầm tay. Giông lớn hay làm mất điện. Đèn pin hoặc điện thoại còn pin để cạnh chỗ ngồi giúp không phải đi lại tìm đồ trong bóng tối.
Vì sao căn trên đỉnh đồi cần để ý hơn
Quanh hồ có những căn nhà dựng trên đỉnh đồi để đón gió, đón khoảng trời rộng. Chỗ cao, trống, ít cây xung quanh là chỗ sét dễ đánh vào hơn. Với những căn này, có kim thu sét và nối đất tốt là chuyện quan trọng hơn hẳn những căn nằm khuất dưới lưng đồi, giữa vườn cây.
Những căn có mái kim loại vươn cao, có cột thép đỡ hiên, có cột đèn sân vườn bằng kim loại đứng trơ cũng nên được nối đất cẩn thận. Anh chị không cần biết kỹ thuật, chỉ cần để ý: căn trên đỉnh đồi trống mà không thấy dấu hiệu chống sét nào thì hỏi chủ nhà trước khi đặt, nhất là khi đi vào mùa mưa giông.
Gia đình có trẻ nhỏ nên nói trước với con: khi trời kéo mây đen, có sấm, cả nhà vào nhà, không chạy ra hiên xem chớp, không đứng dưới gốc cây. Phần dặn dò an toàn cho trẻ trong nhà nói chung đã có ở trang anh em, ở đây chỉ nhắc chuyện giông.
Sau trận giông: nhìn lại căn nhà một lượt
Khi giông đã qua, trời yên, nên đi một vòng nhìn lại căn nhà. Có mùi khét không, có ổ điện nào đen hay ấm bất thường không, đèn có chập chờn không, cầu dao có bị ngắt không. Nếu cầu dao ngắt, đừng bật lại liên tục nhiều lần; bật một lần, nếu lại ngắt thì báo chủ nhà, đó là dấu hiệu có chỗ rò hay chập.
Nếu sét đánh rất gần, thiết bị điện trong nhà như bộ phát wifi, bình nước nóng, tivi có thể hỏng dù nhà không bị đánh trực tiếp, vì dòng điện lan theo đường dây. Thấy thiết bị nào không chạy, báo chủ nhà, đừng tự tháo mở.
Ở nhà vỏ kim loại, sau giông cũng nên nhìn xem có cây gãy đè lên mái, tấm tôn bị gió lật mép không. Những chuyện này có bài riêng về gió giật và an toàn khi giông trong chuyên mục an toàn của trang, ở đây chỉ nhắc để khép lại một vòng kiểm sau giông.
Vỏ thép như một chiếc lồng, và những chỗ hở của nó
Nguyên lý khiến người ngồi trong ô tô an toàn khi xe bị sét đánh thường được gọi là hiệu ứng lồng kim loại: dòng điện đi theo lớp vỏ dẫn điện bên ngoài và không đi vào khoảng trống bên trong. Một căn container còn nguyên vỏ thép, có nối đất, gần với hình ảnh đó: một chiếc hộp kim loại kín, dòng sét chạy theo vỏ xuống đất.
Nhưng nhà nghỉ không phải là thùng kín. Người ta khoét vỏ container để lắp cửa đi, cửa sổ, vách kính lớn ở đầu thùng; nhà khung thép thì có khi cả một mặt là kính. Kính không dẫn điện, nên những chỗ đó là chỗ hở của chiếc lồng. Lồng càng nhiều chỗ hở, càng ít giống chiếc hộp kín, thì phần che chắn càng kém. Một căn nhà vách kính khung thép mảnh gần như chỉ là bộ khung, không còn là chiếc lồng nữa.
Điều này không làm căn nhà trở nên nguy hiểm, vì người trong nhà vẫn ở xa đường đi của dòng sét nếu không chạm vào khung. Nó chỉ cho thấy vì sao lời khuyên ngồi giữa phòng, tránh xa vách và khung kính quan trọng hơn ở nhà vách kính. Chỗ ngồi tốt nhất lúc giông là phía trong, xa mặt kính lớn, xa cột thép, không chạm vào thứ gì bằng kim loại nối ra ngoài.
Một chi tiết nhỏ nữa là đồ vật kim loại nối từ ngoài vào: lan can thép chạy từ hiên vào cửa, ống nước kim loại, dây ăng ten, dây điện kéo từ cột ngoài vào. Đây là những đường mà dòng điện có thể theo vào nhà. Nhà làm cẩn thận sẽ nối chúng vào cùng hệ nối đất; khách thì chỉ cần nhớ đừng chạm vào chúng khi trời đang có sấm sét gần.
Với những căn container ghép nhiều khối, hay khu có nhiều căn khung thép đứng gần nhau, chủ nhà thường nối các khung lại với nhau và chung một hệ nối đất. Khách không cần biết chi tiết, chỉ cần biết rằng một câu hỏi ngắn về chống sét là hoàn toàn bình thường, và chủ nhà làm kỹ sẽ trả lời được ngay.
Câu hỏi thường gặp
Nhà container có hút sét hơn nhà gỗ không?
Không hẳn. Sét đánh vào chỗ cao, nhô lên giữa vùng trống, không chọn theo vật liệu. Khác biệt là khung kim loại dẫn dòng sét đi; nếu nối đất tốt thì dòng chạy theo vỏ ngoài xuống đất, người trong nhà không chạm vách thường an toàn.
Nối đất trong nhà khung thép để làm gì?
Để tạo đường dẫn điện xuống đất cho dòng điện bất thường, từ sét hay từ chập điện. Nhờ vậy vỏ thép không mang điện khi có dây tróc chạm vào, và dòng sét thoát xuống đất theo đúng đường thay vì qua dây điện, ống nước.
Đang ở nhà container mà có giông thì nên làm gì?
Ở trong nhà, ngồi giữa phòng, không tựa vào vách thép hay khung kính, rút sạc và không dùng đồ cắm điện, không tắm, không ra hiên hay lên cầu thang kim loại cho đến khi tiếng sấm đã xa hẳn.
Làm sao biết căn nhà có chống sét, nối đất?
Có thể thấy dây đồng hay dây cáp chạy từ mái, khung xuống cọc ở chân nhà, kim thu sét trên nóc, cầu dao chống rò trong tủ điện, ổ cắm ba lỗ. Không thấy thì hỏi chủ nhà, vì dây có thể đi ngầm.
Căn nhà trên đỉnh đồi có nguy hiểm khi mưa giông không?
Chỗ cao và trống dễ bị sét đánh hơn. Nếu căn có hệ thống chống sét và nối đất tốt thì ở trong nhà vẫn an toàn hơn ở ngoài. Khi đặt vào mùa mưa, nên hỏi chủ nhà về chống sét trước.
Sau giông cầu dao bị ngắt có tự bật lại được không?
Bật lại một lần. Nếu cầu dao lại ngắt ngay, đừng bật tiếp nhiều lần mà báo chủ nhà, vì đó là dấu hiệu có chỗ rò điện hay chập sau giông. Không tự tháo mở tủ điện hay thiết bị.