Những tiếng tách, cộc, lục khục nghe trong nhà container hay nhà khung thép lúc chiều tắt nắng, nửa đêm hay sáng sớm phần lớn là tiếng kim loại co lại hoặc giãn ra theo nhiệt độ, chứ không phải căn nhà sắp hỏng hay có ai ngoài cửa. Thép, tôn và khung nhôm nở ra khi nắng nóng, co lại khi trời lạnh; mỗi lần đó, chỗ tấm tôn tì lên xà gồ, chỗ vít bắt, chỗ hai thanh tiếp nhau trượt nhẹ một chút và phát ra tiếng. Ở cao nguyên ngày nắng đêm lạnh như quanh hồ Tà Đùng, tiếng này rõ hơn ở đồng bằng. Chỉ khi tiếng đi kèm rung lắc, nứt, dột hay có mùi khét mới cần báo chủ nhà.
Khách lần đầu ở một căn nhà vỏ kim loại hay giật mình vì những tiếng này, nhất là đêm đầu, khi chưa quen căn nhà và ngoài trời im lặng. Bài này nói rõ chuyện gì đang xảy ra trong khung nhà, vì sao giờ nào cũng có tiếng của giờ đó, và cách phân biệt tiếng bình thường với tiếng cần để ý. Đây là chuyện của căn nhà, không phải chuyện của kỹ thuật xây; anh chị không cần biết tính toán gì, chỉ cần biết để ngủ yên.
Kim loại nở ra và co lại theo nắng
Mọi vật liệu đều nở ra khi nóng và co lại khi nguội. Với gỗ hay gạch, sự thay đổi này chậm và êm vì vật liệu giữ nhiệt lâu, nóng lên từ từ, nguội đi từ từ. Kim loại thì ngược lại: tấm tôn mỏng, vỏ container mỏng nóng lên rất nhanh dưới nắng và nguội rất nhanh khi mây che hay khi mặt trời xuống. Sự thay đổi đột ngột đó làm kim loại co giãn thành từng đợt chứ không đều đặn.
Một tấm tôn dài, một thanh xà gồ thép, một khung cửa nhôm nở ra hay co lại chỉ một chút rất nhỏ, mắt thường không thấy. Nhưng chúng được giữ bằng vít, bulông, mối hàn, kẹp vào những vật liệu khác co giãn theo nhịp khác. Khi lực tích lại đủ lớn, tấm tôn trượt nhẹ trên xà gồ, mép kim loại cọ vào nhau, và tiếng tách hay cộc vang lên. Vì kim loại truyền âm tốt, tiếng nhỏ ở một góc mái có thể nghe như ngay trên đầu.
Vùng cao có ngày nắng gắt và đêm lạnh, chênh lệch nhiệt trong một ngày đêm lớn, nên số lần co giãn nhiều hơn và tiếng rõ hơn so với vùng nóng đều quanh năm. Đó là lý do khách từ thành phố lên thường chỉ nghe những tiếng này ở Tà Đùng mà không gặp ở nhà mình.
Giờ nào nghe tiếng gì
Tiếng co giãn có nhịp khá đều theo giờ trong ngày. Biết nhịp này là đỡ giật mình:
| Lúc | Chuyện gì xảy ra | Nghe thế nào |
|---|---|---|
| Sáng, nắng vừa chạm mái | Mặt tôn phía đông nóng lên nhanh, nở ra trong khi phần khung còn lạnh | Vài tiếng tách rời rạc, có khi liên tục mấy phút |
| Trưa, mây đi qua | Mây che làm mái nguội chút ít rồi nắng lại làm nóng | Tiếng lục khục từng đợt ngắn |
| Chiều tắt nắng | Mái và vách nguội đi nhanh, co lại | Nhiều tiếng cộc, tách nhất trong ngày |
| Mưa giông đổ xuống mái nóng | Nước mưa làm mặt tôn nguội đột ngột | Một tràng tiếng tách lẫn trong tiếng mưa |
| Nửa đêm, gần sáng | Căn nhà tiếp tục nguội dần, khung co thêm | Thỉnh thoảng một tiếng cộc rõ trong im lặng |
Những tiếng nghe giữa đêm thường làm khách giật mình nhất, không phải vì chúng to hơn mà vì xung quanh im hơn. Một tiếng cộc lúc hai giờ sáng nghe như ai gõ, trong khi cùng tiếng đó lúc chiều thì lẫn vào tiếng gió và tiếng nói chuyện.
Container, khung thép tiền chế và nhà kính kêu khác nhau
Nhà container là một khối hộp thép liền, vỏ là những tấm thép dập gân hàn vào khung. Khi nắng chiếu một mặt, mặt đó nở ra trong khi mặt khuất bóng chưa nở, cả khối hơi xoắn nhẹ, và tiếng phát ra thường trầm, vang như tiếng gõ vào thùng. Container ghép nhiều khối, hay container có khoét lỗ lớn để lắp cửa kính, có thêm những chỗ nối nên tiếng nhiều hơn khối nguyên.
Nhà khung thép tiền chế có cột, kèo, xà gồ bằng thép, mái tôn bắt vít lên xà gồ. Tiếng hay nghe nhất là từ mái: tấm tôn dài trượt nhẹ quanh vít, nghe tách khô và sắc. Nếu mái có lớp cách nhiệt dán bên dưới và có trần, tiếng dịu hơn nhiều.
Nhà vách kính khung thép hay khung nhôm thì tiếng thường đến từ chỗ kính gặp khung và từ những thanh nhôm dài. Tiếng nhỏ, đanh, đôi khi như tiếng búng ngón tay. Kính lắp có gioăng cao su mềm thì gần như không kêu; kính lắp sát khung, gioăng đã cứng thì kêu nhiều hơn.
Nhà gỗ cũng có tiếng của nó, kẽo kẹt khi gỗ khô lại về đêm, nhưng tiếng gỗ trầm và chậm. Ai từng ở nhà gỗ sẽ thấy tiếng của nhà thép nhanh và gọn hơn, ít kéo dài.
Tiếng nào nên báo chủ nhà
Phần lớn tiếng co giãn vô hại. Nhưng nếu tiếng đi kèm một trong những dấu hiệu dưới đây thì nên báo chủ nhà để họ xem:
- Tiếng kêu kèm theo rung lắc thấy được, cửa tự bật ra hay khung cửa đóng không khít như lúc mới đến.
- Tiếng kim loại va đập liên tục khi có gió, như tấm tôn mép mái hay tấm ốp bị lỏng vít đập vào khung.
- Tiếng kêu ở một điểm cố định kèm vệt nước, vết rỉ chảy xuống vách, hay có nước nhỏ giọt khi mưa.
- Vết nứt mới trên kính, nhất là vết nứt chạy từ góc kính, kèm tiếng tách khi nắng chiếu.
- Tiếng lách tách như tia lửa ở ổ điện, công tắc, đèn, hoặc có mùi khét: đây là chuyện điện, không phải co giãn, ngắt điện và báo ngay.
- Tiếng sột soạt, cào trên trần hay trong vách vào ban đêm: có thể là chuột hay sóc, không phải kim loại.
Khi báo, mô tả giờ nghe, vị trí và kèm một đoạn ghi âm ngắn hay ảnh nếu có. Chủ nhà quen căn của mình thường nhận ra ngay đó là tiếng gì.
Ngủ yên với những tiếng của căn nhà
Biết trước là đã bớt nửa giật mình. Đêm đầu nghe tiếng cộc, nhớ rằng đó là mái đang nguội. Người đi cùng có trẻ nhỏ nên nói trước để con không sợ.
Chọn chỗ ngủ dưới trần kín. Nếu căn có phòng có trần riêng và phòng để lộ mái, người ngủ nông chọn phòng có trần.
Tiếng nền nhỏ che tiếng rời rạc. Một quạt chạy số thấp hay tiếng ồn trắng âm lượng nhỏ làm những tiếng tách đơn lẻ khó nghe hơn.
Nút tai mềm. Như với tiếng mưa, một đôi nút tai xốp đủ để tiếng kim loại không đánh thức anh chị giữa giấc.
Đừng tự trèo lên mái hay siết vít. Mái tôn trơn, dễ móp, mép sắc. Thấy tấm nào lỏng thì báo chủ nhà, không tự sửa trong kỳ nghỉ.
Nói trước với trẻ nhỏ. Trẻ hay sợ tiếng động lạ trong đêm. Kể cho con nghe mái nhà đang nguội đi sau ngày nắng, như cốc nước nóng nguội dần, để con hiểu và ngủ yên.
Đừng vội đổi căn vì đêm đầu. Đêm đầu chưa quen nên nghe gì cũng rõ. Sang đêm thứ hai, phần lớn khách đã ngủ qua những tiếng này mà không để ý.
Vì sao căn nhà này kêu nhiều, căn kia kêu ít
Hai căn container trông giống nhau trên ảnh có thể kêu rất khác nhau. Căn được che bớt nắng bằng mái phụ, giàn cây hay tán cây thì vỏ ít nóng lên, ít co giãn, ít kêu. Căn đứng trơ trên đồi trống hứng nắng cả ngày thì kêu nhiều hơn khi chiều xuống.
Cách làm mái cũng quyết định. Mái có lớp cách nhiệt dán dưới, có khoảng thông gió giữa hai lớp, có trần bên trong thì tiếng bị hút bớt và mặt tôn cũng ít nóng. Mái tôn một lớp để trần thì nóng nhanh, nguội nhanh và mọi tiếng đều vang thẳng xuống phòng.
Căn mới làm thường kêu nhiều hơn trong những tháng đầu, khi vít, khung, gioăng còn đang tự tìm chỗ khít. Căn đã qua vài mùa nắng mưa và được chăm, siết lại định kỳ thì tiếng đều và nhỏ hơn. Đây cũng là một câu đáng hỏi khi anh chị cân nhắc giữa một căn mới dựng và một căn đã ở lâu.
Khi chọn căn, những tiếng này không nên là lý do duy nhất để loại một căn nhà. Chúng là một phần tính cách của nhà vỏ kim loại, giống như tiếng kẽo kẹt của nhà gỗ. Điều đáng hỏi là căn nhà có mái che nắng, có lớp cách nhiệt và có được chăm sóc định kỳ hay không, vì ba thứ đó vừa làm căn nhà ít kêu, vừa làm nó mát hơn ban ngày và ấm hơn ban đêm.
Cửa trượt, bản lề, chốt: những tiếng kim loại mình chạm vào mỗi ngày
Ngoài tiếng co giãn của mái và vỏ, nhà khung thép và container còn có những tiếng kim loại do chính người ở tạo ra, và đó là những tiếng làm phiền người cùng nhà nhiều nhất về đêm. Cửa trượt kính ra hiên chạy trên ray nhôm, kéo mạnh thì kêu rít, đóng mạnh thì đập vào khung vang khắp căn. Cửa thép của container nặng, bản lề lớn, đóng sập là tiếng vang như gõ thùng.
Chốt cửa, tay nắm, móc treo rèm trên thanh kim loại cũng phát tiếng khi chạm. Một người dậy sớm kéo rèm trên ray kim loại có thể đánh thức cả nhà vì tiếng móc rèm chạy dọc thanh. Bước chân trên sàn container đặt trên khung thép, nhất là sàn ốp mỏng, cũng vang hơn bước chân trên nền gạch.
Vài thói quen nhỏ giúp căn nhà yên hơn cho mọi người. Kéo cửa trượt chậm, giữ tay tới khi cửa khép hẳn. Đóng cửa thép bằng tay nắm, không để cửa tự đập. Kéo rèm từ từ, nhất là vào sáng sớm. Đi dép mềm trong nhà thay vì giày cứng. Nếu cả nhóm dậy giờ khác nhau, người dậy trước dùng lối ra ít tiếng nhất.
Nếu cửa trượt kêu rít nhiều, ray khô hay có cát, hoặc bản lề kêu ken két, báo chủ nhà; đó là việc vài phút với họ. Đừng tự tra dầu ăn hay kem dưỡng vào ray, vì dầu bám bụi đất đỏ sẽ làm ray kẹt hơn sau vài ngày. Những tiếng do người tạo ra khác với tiếng co giãn ở chỗ mình kiểm soát được, và để ý một chút là đêm trong căn nhà vỏ kim loại yên đi thấy rõ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà container kêu tách tách lúc chiều có nguy hiểm không?
Thường là không. Đó là vỏ thép và mái tôn co lại khi nguội đi sau một ngày nắng. Tiếng này bình thường ở vùng cao ngày nắng đêm lạnh như Tà Đùng. Chỉ đáng lo khi kèm rung lắc, nứt kính, dột hay mùi khét.
Vì sao nửa đêm nghe tiếng cộc như ai gõ trên mái?
Căn nhà vẫn tiếp tục nguội trong đêm, khung thép co thêm và một tấm tôn trượt nhẹ trên xà gồ phát ra tiếng. Ban đêm xung quanh im nên tiếng nghe rõ và to hơn ban ngày, dù thật ra không lớn hơn.
Tiếng nào trong nhà khung thép thì nên báo chủ nhà?
Tiếng va đập liên tục khi có gió, tiếng kèm vệt nước hay rỉ, vết nứt mới trên kính, cửa đóng không khít, và nhất là tiếng lách tách ở ổ điện hay có mùi khét. Báo kèm giờ, vị trí, ảnh hoặc ghi âm ngắn.
Nhà kính có kêu như nhà container không?
Có nhưng nhỏ hơn. Tiếng thường đến từ chỗ kính gặp khung nhôm hay thép, nghe đanh và ngắn. Kính lắp có gioăng cao su mềm thì gần như không kêu; gioăng đã cứng thì kêu nhiều hơn.
Có cách nào để không bị tiếng kim loại đánh thức?
Chọn phòng có trần riêng, xa phần mái để trần, dùng nút tai mềm, bật quạt nhỏ hay tiếng ồn trắng âm lượng thấp. Biết trước đó là tiếng căn nhà nguội đi cũng giúp không giật mình.